Een serie van Wim Kamphorst

Wat betekenen
deze stenen?

Nederlandse kerkgeschiedenis in plekken die je kunt bezoeken. Feiten voorop, met de bronnen erbij.

Wanneer uw kinderen morgen vragen zullen: Wat betekenen deze stenen voor u?Jozua 4:6

Stenen langs de weg

Een geschiedenis die je kunt bezoeken

Toen het volk Israël de Jordaan was overgestoken, moesten twaalf mannen elk een steen uit de rivier halen. Die stenen werden opgestapeld op de plek waar ze die nacht sliepen. Jozua legde uit waarom: Wanneer uw kinderen morgen vragen zullen: Wat betekenen deze stenen voor u? (Jozua 4:6). Dan moesten de ouders vertellen wat God daar had gedaan.

Nederland ligt vol met zulke stenen. Een plein in Utrecht met lijnen in de bestrating. Een bron in Dokkum. Een monument in een Fries weiland. Een kerk in Brielle waar elk jaar pelgrims naartoe komen. Je fietst er zo langs. Maar wie stilstaat en vraagt wat ze betekenen, hoort een verhaal over mensen die geloofden, die twijfelden, die vervolgd werden en soms zelf vervolgden.

De kaartenbak

Waar je heen kunt

Elk hoofdstuk begint op een plek zoals die er nu bij ligt, en gaat dan terug naar wat daar gebeurde.

Deel 1 · 690 tot 1572

695 Nr. 1
Utrecht
Domplein en DOMunder
Een kerk in het oude fort.
Lees het verhaal
754 Nr. 2
Dokkum
Bonifatiuskapel aan de Bronlaan
De bron waar het water bleef stromen.
Lees het verhaal
922 Nr. 3
Egmond
Adelbertusakker en Sint-Adelbertabdij
De put bij het lege graf.
Lees het verhaal
1374 Nr. 4
Deventer
Museum Geert Groote Huis
Het huis dat Geert Grote weggaf.
Lees het verhaal
1441 Nr. 5
Zwolle
Onze Lieve Vrouwebasiliek en Bergklooster
De monnik die een boek schreef over volgen.
Lees het verhaal
1527 Nr. 6
Den Haag
De Gevangenpoort aan het Buitenhof
De weduwe die zei dat het brood en meel was.
Lees het verhaal
1536 Nr. 7
Witmarsum
Menno Simons-monument
De priester die zijn naam achterliet.
Lees het verhaal
1572 Nr. 8
Brielle
Heiligdom van de Martelaren van Gorcum
De schuur waarvan alleen de omtrek bleef.
Lees het verhaal

Deel 2 · 1609 tot 1834

1609 Nr. 9
Leiden
Pieterskerk aan het Pieterskerkhof
De stad die de pelgrims een dak gaf.
Lees het verhaal
1618 Nr. 10
Dordrecht
Grote Kerk en de plek van de Kloveniersdoelen
De zaal die er niet meer staat.
Lees het verhaal
1629 Nr. 11
's-Hertogenbosch
Sint-Janskathedraal
De kathedraal die moest wachten.
Lees het verhaal
1636 Nr. 12
Utrecht
Domkerk en Domplein
Een preek over een jongen tussen de leraars.
Lees het verhaal
1663 Nr. 13
Amsterdam
Museum Ons' Lieve Heer op Solder
De kerk boven de woonkamer.
Lees het verhaal
1746 Nr. 14
Zeist
Broederplein, Zusterplein en de Godsakker
Een akker waar alle stenen gelijk zijn.
Lees het verhaal
1749 Nr. 15
Nijkerk
Grote Kerk aan de Holkerstraat
De winter waarin de kerk begon te huilen.
Lees het verhaal
1834 Nr. 16
Ulrum
Hervormde kerk aan de H. de Cockstraat
Honderdzevenendertig namen in een herberg.
Lees het verhaal

Deel 3 · 1853 tot nu

1853 Nr. 17
Utrecht
Sint-Catharinakathedraal
De kathedraal die een kabinet kostte.
Lees het verhaal
1886 Nr. 18
Amsterdam
De Nieuwe Kerk op de Dam
De deur van de consistoriekamer.
Lees het verhaal
1926 Nr. 19
Assen
Zuiderkerk aan de Zuidersingel
De kerk waar een synode over een sprekende slang besliste.
Lees het verhaal
1942 Nr. 20
Echt
Karmel aan de Bovenste Straat en de Peijerstraat
Vijf uur 's middags in de Peijerstraat.
Lees het verhaal
1970 Nr. 21
Noordwijkerhout
Leeuwenhorst aan de Langelaan
De zaal waar over het celibaat werd gestemd.
Lees het verhaal
1996 Nr. 22
Biddinghuizen
Evenemententerrein aan de Spijkweg
Vijfhonderd kampeerders en een veld in de polder.
Lees het verhaal
2004 Nr. 23
Utrecht
Jacobikerk aan de Sint Jacobsstraat
Eenenvijftig stemmen in de Jacobikerk.
Lees het verhaal
2007 Nr. 24
Amsterdam-Zuidoost
De Kandelaar aan de Bijlmerdreef
Vijf kerkzalen achter één voordeur.
Lees het verhaal

Op de kaart

Gewoon hier, in Nederland

Misschien woon je er vlakbij. Klik op een plek voor het verhaal.

UtrechtDomplein en DOMunder, 695
DokkumBonifatiuskapel aan de Bronlaan, 754
EgmondAdelbertusakker en Sint-Adelbertabdij, 922
DeventerMuseum Geert Groote Huis, 1374
ZwolleOnze Lieve Vrouwebasiliek en Bergklooster, 1441
Den HaagDe Gevangenpoort aan het Buitenhof, 1527
WitmarsumMenno Simons-monument, 1536
BrielleHeiligdom van de Martelaren van Gorcum, 1572
LeidenPieterskerk aan het Pieterskerkhof, 1609
DordrechtGrote Kerk en de plek van de Kloveniersdoelen, 1618
's-HertogenboschSint-Janskathedraal, 1629
UtrechtDomkerk en Domplein, 1636
AmsterdamMuseum Ons' Lieve Heer op Solder, 1663
ZeistBroederplein, Zusterplein en de Godsakker, 1746
NijkerkGrote Kerk aan de Holkerstraat, 1749
UlrumHervormde kerk aan de H. de Cockstraat, 1834
UtrechtSint-Catharinakathedraal, 1853
AmsterdamDe Nieuwe Kerk op de Dam, 1886
AssenZuiderkerk aan de Zuidersingel, 1926
EchtKarmel aan de Bovenste Straat en de Peijerstraat, 1942
NoordwijkerhoutLeeuwenhorst aan de Langelaan, 1970
BiddinghuizenEvenemententerrein aan de Spijkweg, 1996
UtrechtJacobikerk aan de Sint Jacobsstraat, 2004
Amsterdam-ZuidoostDe Kandelaar aan de Bijlmerdreef, 2007

De tijdlijn

Van 695 tot 2007

Een moment op elke plek, in de volgorde van de tijd.

695
Utrecht (Willibrord, Pepijn, Radboud)
Willibrord in Rome tot aartsbisschop gewijd, met Utrecht als standplaats. Een kerk in een oud Romeins fort.
754
Dokkum (Bonifatius en zijn metgezellen)
Bonifatius en zijn metgezellen bij Dokkum gedood. Een bron in Dokkum.
922
Egmond (Adelbert, Dirk I, Dirk II en Hildegard)
Oorkonde voor graaf Dirk; het oudste klooster van Holland begint. Een put bij een leeg graf in Egmond.
1374
Deventer (Geert Grote, Florens Radewijns)
Geert Grote geeft zijn huis aan arme vrouwen. Een huis in Deventer dat iemand weggaf.
1441
Zwolle (Thomas a Kempis)
Thomas a Kempis signeert zijn handschrift van De navolging van Christus. Een monnik in Zwolle die een boek schreef over volgen.
1527
Den Haag (Wendelmoet Claesdochter, Jan de Bakker)
Wendelmoet Claesdochter in Den Haag verbrand. Een weduwe in Den Haag die zei dat het brood en meel was.
1536
Witmarsum (Menno Simons, Obbe Philips)
Menno Simons verlaat de katholieke kerk. Een priester in Witmarsum die zijn naam achterliet.
1572
Brielle (De negentien martelaren van Gorcum)
De martelaren van Gorcum in Brielle opgehangen. Een schuur in Brielle waarvan alleen de omtrek bleef.
1609
Leiden (John Robinson, William Bradford)
Engelse vluchtelingen vestigen zich in Leiden. Een stad die de pelgrims een dak gaf.
1618
Dordrecht (Johannes Bogerman, Simon Episcopius)
De Nationale Synode opent in Dordrecht. Een zaal in Dordrecht die er niet meer staat.
1629
's-Hertogenbosch (Michael Ophovius, Frederik Hendrik)
's-Hertogenbosch valt; de katholieken verliezen hun kathedraal en wijken uit naar schuurkerken. Een kathedraal in 's-Hertogenbosch die moest wachten.
1636
Utrecht (Gisbertus Voetius, Anna Maria van Schurman)
De universiteit van Utrecht wordt geopend met een preek van Voetius. Een preek in Utrecht over een jongen tussen de leraars.
1663
Amsterdam (Jan Hartman)
Het huis van Jan Hartman krijgt een kerk op zolder. Een kerk boven een woonkamer in Amsterdam.
1746
Zeist (De Evangelische Broedergemeente, Zinzendorf)
De Hernhutters vestigen zich bij Slot Zeist. Een akker in Zeist waar alle stenen gelijk zijn.
1749
Nijkerk (Gerardus Kuypers)
De Nijkerkse beroeringen beginnen na een preek over Psalm 72. Een winter in Nijkerk waarin de kerk begon te huilen.
1834
Ulrum (Hendrik de Cock, de gemeente van Ulrum)
De gemeente van Ulrum ondertekent de Acte van Afscheiding. Honderdzevenendertig namen in een herberg in Ulrum.
1853
Utrecht (Joannes Zwijsen, Thorbecke)
De katholieke kerk krijgt weer bisschoppen; de Aprilbeweging volgt. Een kathedraal die een kabinet kostte.
1886
Amsterdam (Abraham Kuyper, de Amsterdamse kerkenraad)
Het paneel van de consistoriekamer; de Doleantie begint. De deur van een consistoriekamer.
1926
Assen (J.G. Geelkerken, J.J. Buskes)
De synode van Assen zet Geelkerken af. Een kerk in Assen waar een synode over een sprekende slang besliste.
1942
Echt (Edith Stein en Rosa Stein)
Na de kanselbrief van de bisschoppen worden katholieken van joodse afkomst opgepakt. Vijf uur 's middags in een straat in Echt.
1970
Noordwijkerhout (Kardinaal Alfrink)
Het Pastoraal Concilie stemt over het verplichte celibaat. Een zaal in Noordwijkerhout waar over het celibaat werd gestemd.
1996
Biddinghuizen (Stichting Opwekking, Ben Hoekendijk)
De Pinksterconferentie verhuist naar Biddinghuizen. Vijfhonderd kampeerders en een veld in de polder.
2004
Utrecht (De synodes van drie kerken)
Drie kerken gaan samen in de Protestantse Kerk in Nederland. Eenenvijftig stemmen in een kerk in Utrecht.
2007
Amsterdam-Zuidoost (Migrantenkerken in de Bijlmer, Rudy Polanen)
De Kandelaar opent, een gebouw voor vele migrantenkerken. Vijf kerkzalen achter één voordeur in de Bijlmer.

Feiten voorop

Wat vaststaat en wat verteld wordt

Over deze plekken gaan veel verhalen rond. Sommige zijn eeuwenoud en mooi, maar niet altijd waar. Een heiligenleven uit de achtste eeuw is iets anders dan een archiefstuk. Een legende over een bron die opwelde, is iets anders dan een opgraving.

Ik heb per hoofdstuk uitgezocht wat vaststaat, wat we alleen uit overlevering of uit iemands eigen woorden kennen, en wat onzeker is. In de tekst zeg ik het erbij. Na elk hoofdstuk staat een kort overzicht en daarna de bronnen, zodat je zelf verder kunt zoeken.

De kerkgeschiedenis van Nederland is niet van één kerk. Katholieken, protestanten, doopsgezinden en later evangelischen en pinkstergelovigen hebben er allemaal een deel in. Ze hebben elkaar soms veel pijn gedaan. Ik probeer eerlijk te vertellen wat er gebeurde, ook als het pijn doet, en ik kies geen partij. De martelaren van Gorcum en Wendelmoet Claesdochter staan in dit boek naast elkaar. Ze stierven allebei om wat ze geloofden.

De boeken