Assen

Aan de Zuidersingel in Assen staat een kerk van rode en gele baksteen. Een vierkante toren met een puntig tentdak staat aan de linkerkant. De ramen zijn rond aan de bovenkant en hebben glas-in-lood. Het gebouw heeft de vorm van een Grieks kruis, met vier gelijke armen onder zadeldaken van Hollandse pannen.

Binnen is het sober. Houten banken, een houten kansel, houten gewelven met ijzeren trekstangen erdoor. Tot ongeveer twee meter hoogte zijn de muren met hout bekleed. Volgens het Rijksmonumentenregister is het interieur grotendeels nog zoals het in 1925 werd opgeleverd. De inrichting volgde de richtlijnen die Abraham Kuyper voor gereformeerde kerken had opgesteld.

Het is de Zuiderkerk. Vandaag staat ze leeg en te koop. Op een website over gereformeerde kerkgebouwen stond in mei 2026 dat er nog geen nieuwe bestemming is.

Honderd jaar geleden was dit gebouw net klaar. De eerste steen was gelegd op 28 juli 1924. En in het voorjaar van 1926 kwamen in deze nieuwe kerk afgevaardigden uit het hele land bij elkaar voor een buitengewone synode, een landelijke vergadering van de Gereformeerde Kerken in Nederland. Ze moesten een oordeel geven over één predikant uit Amsterdam en over één vraag uit het derde hoofdstuk van de Bijbel. Had de slang in het paradijs werkelijk gesproken, met een stem die je kon horen?

Het antwoord dat ze hier gaven, zou de kerk scheuren. En eenenveertig jaar later zou een andere synode het weer terugnemen.

EEN JONGEN UIT ALKMAAR DIE BAVINCK VOLGDE

Johannes Gerardus Geelkerken werd op 13 juni 1879 geboren in Alkmaar. Zijn vader was eerst hervormd geweest en sloot zich later aan bij de Gereformeerde Kerk in Utrecht. Daar was hij ouderling tot hij in 1891 stierf. Jan was toen twaalf.

In 1899 schreef hij zich in als student theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, de universiteit die Abraham Kuyper had opgericht. Zijn grote leermeester werd de hoogleraar Herman Bavinck. Geelkerken zocht ook persoonlijk geloof in de Nederlandse Christen-Studenten Vereniging. Hij was ervan overtuigd dat de kerk de deuren naar de samenleving moest openzetten. Een kerk die zich afsloot, zou volgens hem op een sekte gaan lijken.

Zijn proefschrift ging over godsdienstpsychologie, de wetenschap die onderzoekt hoe geloof in mensen werkt. Dat werd een moeizame weg. Hij kreeg een hoog opgelopen conflict met de faculteit en met Bavinck zelf. Op 11 oktober 1909 promoveerde hij. Toen hij het werk ook instuurde voor een prijsvraag, kreeg hij een eervolle vermelding, maar de gouden medaille werd hem onthouden. De bezwaren gingen over de wetenschappelijke waarde die hij aan het religieuze bewustzijn toekende. Na zijn promotie had hij een lange rustkuur nodig. Een wetenschappelijke loopbaan zat er niet meer in.

Hij koos voor de kerk. Op 5 februari 1911 werd hij predikant in Epe. De man die hem daar bevestigde, was ds. K. Fernhout. Die naam komt in dit verhaal nog terug.

“TOT VOLLE ONTPLOOIING” IN AMSTERDAM-ZUID

Op 30 mei 1915 begon Geelkerken in de Gereformeerde Kerk van Amsterdam-Zuid. De gemeente kwam samen in de Parkkerk aan de Gerard Brandtstraat. Volgens het levensbericht dat na zijn dood verscheen, kwam hij daar tot volle ontplooiing.

Hij was populair bij een groot deel van zijn gemeente. Hij werd ook de leider van wat in die jaren de beweging der jongeren heette: een groep jongere gereformeerden die vond dat hun kerk zich te veel had ingegraven. Ze wilden meer ruimte voor persoonlijke vroomheid, voor wetenschap, voor contact met andere christenen.

Zijn biograaf Maarten Aalders schreef in 2013 een boek van bijna zeshonderd bladzijden over hem. Volgens een recensie daarvan was Geelkerken een begaafd man die slecht tegen kritiek kon. Aalders laat zien dat beide partijen zich in de jaren twintig steeds verder ingroeven. Houd dat vast bij het lezen van wat volgt. Dit verhaal kent geen held tegenover een schurk.

ZONDAGAVOND 23 MAART 1924

Op zondagavond 23 maart 1924 preekte Geelkerken over zondag 3 van de Heidelbergse Catechismus. De catechismus is een leerboek uit 1563, verdeeld in tweeënvijftig zondagen, zodat elke week een stuk van het geloof aan de beurt komt. Zondag 3 gaat over de vraag waar het kwaad vandaan komt, en dus over de zondeval in Genesis 3.

Het bijbelhoofdstuk begint zo: De slang nu was de listigste onder alle dieren van het veld, die de HEERE God gemaakt had; en hij zei tegen de vrouw: Is het echt zo dat God gezegd heeft: U mag niet eten van alle bomen in de hof? (Genesis 3:1)

Drie dagen later, op 26 maart, diende een gemeentelid, H. Marinus, een klacht in bij de kerkenraad. Het ging over vier punten uit Genesis 2 en 3: de boom van de kennis van goed en kwaad, de boom van het leven, de slang, en het feit dat de slang sprak. Volgens Marinus liet zijn predikant ruimte voor een andere lezing dan de letterlijke.

Het ging dus om vier details. Niemand betwistte dat God de wereld had geschapen of dat de mens in zonde was gevallen. De vraag was hoe je die vier details moest lezen.

TWEE KANTEN VAN ÉÉN VRAAG

Wat zei Geelkerken eigenlijk? De bronnen zijn het daar niet helemaal over eens.

Volgens de Zuid-Afrikaanse theoloog G.L. Kruger, die in 1994 de stukken uit die jaren onderzocht, heeft Geelkerken de historische werkelijkheid van de bomen en de slang nooit uitdrukkelijk ontkend. Hij erkende dat Genesis 1 tot 3 gezag heeft als openbaring van God. Maar hij wilde de zondeval niet laten afhangen van de vraag of er een echte, hoorbare slang was geweest. Hij vroeg vrijheid voor de uitleg van de Bijbel en voor onderzoek dat rekening hield met de nieuwere natuur- en geschiedwetenschap. Zijn verdediging noemde hij Mechanische binding of organische vrijheid inzake Schriftbeschouwing. Een recensent van een later boek over de zaak vatte zijn houding zo samen: een minder letterlijke lezing was voor hem niet per se in strijd met de Bijbel.

De Encyclopedie Drenthe zegt het scherper: Geelkerken ontkende dat de slang zintuiglijk waarneembaar had gesproken. Misschien zit het verschil in de vraag of je kijkt naar wat hij zei, of naar wat zijn woorden openlieten.

En de andere kant? Voor de synode was dit geen vrijblijvende kwestie van uitleg. Volgens Kruger vond de synode dat Geelkerken de traditionele lezing verwierp zonder er goede redenen voor te geven. De synode oordeelde dat zijn voorstelling niet strookte met de klaarblijkelijke zin van het bijbelverhaal. Daarmee raakte hij volgens haar aan artikel 4 en 5 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Die artikelen gaan over welke boeken bij de Bijbel horen en over het gezag ervan. Achter dat oordeel zat een eerlijke zorg. Als je bij Genesis 3 begint te kiezen wat letterlijk gebeurd is en wat niet, waar houdt het dan op? Wat blijft er over van de zondeval, en van de verlossing die erop volgt?

Ik heb beide kanten lang naast elkaar gelegd. Ik vind het belangrijk dat je ze allebei hoort zoals ze bedoeld waren. Geelkerken wilde zijn gemeente niet van de Bijbel aftrekken. Hij wilde juist laten zien dat je met je verstand en met de wetenschap van je tijd gereformeerd kon blijven. De synode wilde de Bijbel niet in een keurslijf duwen. Ze wilde voorkomen dat het gezag van Gods Woord stukje bij beetje werd afgekalfd.

EEN NIEUWE KERK AAN DE SINGEL

De klacht bleef niet in Amsterdam. In 1926 kwam in de Zuiderkerk in Assen een buitengewone synode bijeen. Voorzitter was ds. K. Fernhout, dezelfde man die Geelkerken vijftien jaar eerder in Epe als predikant had bevestigd.

De synode trok veel aandacht in de pers. Tijdens de vergadering overleed ook een van de oud-voorzitters van eerdere synodes, dr. J.C. de Moor. Over de sfeer in de kerk aan de Singel zeggen de bronnen die ik heb kunnen raadplegen verder niets. Hoe lang er vergaderd werd en wat er precies gezegd werd, staat in de Acta, het officiële verslag van de synode. Die heb ik niet zelf ingezien.

“ZINTUIGLIJK WAARNEEMBARE WERKELIJKHEDEN”

De uitspraak werd een begrip. De synode verklaarde dat de bomen, de slang en het spreken van de slang in Genesis 3 zintuiglijk waarneembare werkelijkheden waren geweest. Met andere woorden: als jij daar had gestaan, had je de slang gezien en zijn stem gehoord.

Geelkerken werd gevraagd een verklaring te tekenen waarmee hij zich zonder voorbehoud aan dit oordeel zou binden. Dat weigerde hij. Hij wilde dat het oordeel nog getoetst kon worden door wetenschap die zelf aan Gods Woord gebonden was. De synode zag dat als een weigering. Ze schorste hem. Toen hij zich daar niet bij neerlegde, volgde afzetting. Volgens Kruger was dat op 17 maart 1926.

Het bleef niet bij één man. De ouderlingen en diakenen in Amsterdam-Zuid die achter hun predikant stonden, werden ook afgezet. De synode verklaarde dat de Gereformeerde Kerk van Amsterdam-Zuid het verband met de andere gereformeerde kerken had verbroken. Het grootste deel van de gemeente koos voor Geelkerken.

Volgens de beschrijving van het archief van de gereformeerde kerk in Amsterdam-Zuid kwam de gemeente tot 1926 samen in de Parkkerk. Tijdens de scheuring werd het Concertgebouw een tijdelijke plek om samen te komen. Vanaf dat voorjaar waren er in Amsterdam-Zuid twee gereformeerde gemeenten, elk overtuigd dat zij trouw bleef aan de Bijbel.

ZONDAG 14 MAART OP TEXEL

De synode liet een boodschap opstellen die op de kansel in alle gereformeerde kerken moest worden voorgelezen. Zo bereikte Assen ook het eiland Texel.

Daar was Johannes Jacobus Buskes predikant van de Gereformeerde Kerk van Oosterend. Hij was zesentwintig. Jaren later beschreef hij in zijn herinneringen wat er gebeurde. Op 13 maart 1926 kreeg hij een brief van het moderamen, het dagelijks bestuur van de synode, met een woord dat de volgende dag moest worden voorgelezen. Op zondag 14 maart deed hij dat. Maar hij las het niet zonder commentaar. Hij zei tegen zijn gemeente dat hij niet met de synode kon meebidden en meedanken.

De classis Alkmaar ondervroeg de predikanten daarna een voor een. Buskes gaf het verkeerde antwoord en werd voor drie weken geschorst. In die weken nam hij een beroep aan naar Amsterdam-Zuid, de gemeente die Geelkerken trouw bleef. Hij hoopte, zo vertelt een recensie van een boek over deze zaak, op Texel een scheuring te voorkomen door weg te gaan. Dat lukte niet. In Oosterend ontstond een tweede gereformeerde kerk.

Buskes oordeelde later hard. In zijn herinneringen schreef hij: “Assen is een zwarte bladzij in de geschiedenis der Gereformeerde Kerken.” Het is zijn oordeel, uit zijn eigen boek. Anderen dachten er anders over. In 1956 verdedigde de hoogleraar Brillenburg Wurth de synode nog.

Wat zou jij gedaan hebben, op die kansel in Oosterend, met die brief in je hand?

HET HERSTELDE VERBAND

In de maanden na Assen zochten de gemeenten en predikanten die Geelkerken volgden elkaar op. Er kwam een Centraal Comité, en Geelkerken had een eigen blad, Woord en Geest. Op 11 oktober 1926 verscheen een beginselverklaring van de Conferentie der Gereformeerde Kerken buiten verband. Op 18 oktober lag bij de kerkenraad van Schoonhoven een brief van J.C. Aalders, die met zijn gezin overging naar dit herstelde kerkverband.

Zo ontstonden de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband. De naam zegt wat ze wilden zijn: geen nieuwe kerk, maar het gereformeerde kerkverband zoals het volgens hen bedoeld was. Tegenstanders lazen de letters H.V. spottend als hellend vlak.

Groot werd het niet. Een recensent van de biografie uit 2013 schrijft dat Geelkerken maar een handjevol volgelingen meekreeg. Precieze aantallen heb ik niet gevonden. In 1946 ging het Hersteld Verband op in de Nederlandse Hervormde Kerk.

EEN GEREFORMEERD THEOLOOG TOT HET EIND

Geelkerken bleef bij de gemeente in Amsterdam-Zuid die hem trouw was gebleven. Hij stierf op 3 februari 1960 in Amsterdam, tachtig jaar oud.

In het levensbericht dat na zijn dood verscheen, staat een zin die laat zien hoe zijn vrienden hem zagen: “Hij was en bleef een gereformeerd theoloog.” Volgens dezelfde tekst was zijn gereformeerde overtuiging van binnen heel vast en naar buiten ruim en open.

Ik denk vaak aan mensen die ergens uit gezet worden en hun hele leven blijven zeggen dat ze er eigenlijk bij horen. Geelkerken heeft niet meer meegemaakt wat er zeven jaar na zijn dood gebeurde.

DONDERDAG 21 SEPTEMBER 1967

De uitspraak van Assen bleef ruim veertig jaar staan. In 1960 vroeg H.A.L. van der Linden de synode om haar te herzien. Dat verzoek werd afgewezen. Een jaar later vroeg ds. Th. Delleman de synode opnieuw naar de uitspraak te kijken en het bindende karakter ervan op te heffen. Een commissie, in de kerk deputaten genoemd, adviseerde in 1963 en 1964 om dat te doen.

Op 21 september 1967 besloot de synode van de Gereformeerde Kerken, in vergadering in Amsterdam, met grote meerderheid de uitspraak terug te nemen. Het besluit staat in de Acta van 1967 en 1968, artikel 209. De kern was volgens een artikel in het tijdschrift Streven deze zin: “de uitspraak van 1926 zal niet langer als lééruitspraak in de kerken gelden.” De Encyclopedie Drenthe noemt het jaar 1968, omdat deze synode van 1967 tot 1968 vergaderde.

Ook dit besluit kende twee kanten. Er was een minderheidsrapport. Bezorgde leden verenigden zich in groepen, onder meer in Waarheid en Eenheid. Zij vreesden dat met Assen ook het gezag van de Bijbel verdween. In 1969 vroegen ze de synode het besluit van 1967 terug te draaien. Dat werd afgewezen, omdat er geen nieuwe argumenten waren.

En Buskes? Hij was een van de drie nog levende predikanten die door Assen geraakt waren. Na het besluit werd hij uitgenodigd om voor te gaan in een dienst van de gereformeerde kerk in Amsterdam-Zuid. Het was bedoeld als teken van verzoening, ruim veertig jaar nadat hij om Assen uit die kerkgemeenschap was vertrokken.

DE SLANG EN DE VRAAG DIE BLEEF

Wat de synode in 1967 deed, was iets anders dan zeggen dat de slang niet gesproken had. Ze zei dat de kerk haar leden niet langer aan die ene uitleg mocht binden. Ook vandaag denken christenen daar verschillend over. In veel kerken wordt Genesis 3 gelezen als een verslag van wat er letterlijk gebeurde. In andere als een waar verhaal over God en de mens, waarvan niet elk detail een foto is.

Hoe lees jij het?

Ik ga die vraag hier niet voor je beantwoorden. Wel zie ik wat de vraag in 1926 kostte. Een predikant verloor zijn ambt in de kerk waarin hij was opgegroeid. Ouderlingen en diakenen werden afgezet. Een jonge dominee op Texel verliet zijn gemeente in de hoop een breuk te voorkomen, en zag die toch komen. In Amsterdam-Zuid en Oosterend waren ineens twee gereformeerde gemeenten waar er één was geweest. Aan beide kanten zaten mensen die de Bijbel liefhadden en bang waren dat de ander hem kwijtraakte.

EEN LEGE KERK AAN DE SINGEL

Het gebouw aan de Zuidersingel werd daarna nog bijna een eeuw gebruikt. Er werd gedoopt, getrouwd en afscheid genomen. Sinds 2011 kwam er een evangelische gemeente samen, Life Assen, die eerder City Life Church heette. Die bouwt nu elders, en de kerk staat te koop.

Wie langs de Singel loopt, ziet de toren met het tentdak boven de straat uitsteken. Achter de glas-in-loodramen staan nog de houten banken uit de bouwtijd, en de houten kansel waar honderd jaar geleden over één vers uit Genesis werd beslist.

GA ER ZELF HEEN

De Zuiderkerk staat aan de Zuidersingel 79 in Assen, aan de Singels. Het gebouw is een rijksmonument en hoort bij het beschermde stadsgezicht van Assen. Aan de linkerkant zie je de vierkante toren met het tentdak; naast de kerk staat de vroegere pastorie, die bij het complex hoort.

Het gebouw stond in 2025 en 2026 te koop en had geen vaste gebruiker meer. Of je naar binnen kunt, hangt af van de eigenaar op het moment dat je gaat. Vanaf de straat kun je de kerk goed bekijken. Kijk voor actuele informatie over de kerk op de website gereformeerdekerken.info of in het Rijksmonumentenregister.

Wie de rest van het verhaal wil zien, kan in Amsterdam langs de Gerard Brandtstraat lopen, waar de gemeente van Geelkerken tot 1926 kerkte. Ik heb niet kunnen nagaan hoe dat gebouw er nu bij staat.