Amsterdam

Wie vandaag op de Dam staat, met de rug naar het Monument, ziet rechts van het Koninklijk Paleis de Nieuwe Kerk. Er komen dagelijks mensen naar binnen, maar bijna niemand voor een kerkdienst. De Nieuwe Kerk is een tentoonstellingsruimte geworden. Er klinken orgelconcerten, er worden koningen ingehuldigd, en tegen de kerk aan zit een café.

Op de plek van dat café stond in 1886 een ander gebouw. Een zijgebouw van de kerk, met daarin de consistoriekamer: de vergaderkamer van de kerkenraad van de hervormde gemeente van Amsterdam. Daar lagen de eigendomsbewijzen van de kerkgebouwen, het register van de leden en de brandkasten met het geld van de kerkvoogdij en de diaconie.

Dat gebouw is er niet meer. Het werd in 1961 gesloopt, tijdens een grote restauratie. Eén ding uit die kamer is wel bewaard gebleven: een houten deur met een beschadigd paneel. Die deur ligt nu in een depot. Je kunt hem niet zomaar gaan bekijken. Maar je kunt wel op de Dam staan en weten dat hier, op woensdagochtend 6 januari 1886, een kerkscheuring begon die tot in de kleinste dorpen van Nederland voelbaar werd.

Om te begrijpen waarom een hoogleraar, een brouwer en twee arbeiders die ochtend een deur openbraken, moet je een paar jaar terug.

EEN BRIEFJE VAN GOED GEDRAG

In de hervormde kerk van de negentiende eeuw kreeg je als jongere na de catechisatie, het kerkelijk onderwijs, een bewijs dat je lid mocht worden. Wie verhuisde, nam een attestatie mee: een verklaring van de kerkenraad dat je belijdend lid was en goed bekendstond. Een papiertje, zou je zeggen. In Amsterdam werd het de kern van een conflict.

De Nederlandse Hervormde Kerk was in die jaren een brede kerk. Er stonden orthodoxe predikanten op de kansel, die vasthielden aan de oude belijdenisgeschriften, en vrijzinnige of moderne predikanten, die veel daarvan losgelaten hadden. Volgens een tijdgenoot in het tijdschrift De Tijdspiegel weigerde de Amsterdamse kerkenraad in het voorjaar van 1885 attestaties aan jongeren van moderne predikanten. Het ging om jongeren die niet wilden belijden dat Christus de enige Verlosser is. Vanaf 1884 speelde die zogenoemde attestenkwestie al.

De orthodoxe meerderheid in de Amsterdamse kerkenraad vond dat de kerk niet mocht aannemen wat ze zelf niet geloofde. De moderne kant zag het anders. Dr. Meyboom pleitte op een Protestantendag in Zwolle dat de orthodoxe partijen het leven van de modernen in de kerk niet onmogelijk mochten maken. Volgens hen hoorden ook hun jongeren erbij. Hoe zou jij het gezien hebben, als jij een van die jongeren was geweest en je dominee had je les gegeven zoals hij dat goed vond?

DE MAN DIE GEEN DOMINEE MEER WAS

Abraham Kuyper was in 1886 achtenveertig. Hij was geboren in 1837 in Maassluis. Van 1870 tot 1874 was hij predikant in Amsterdam geweest, daarna koos hij voor de politiek en de journalistiek. In 1879 richtte hij de Antirevolutionaire Partij op, in 1880 de Vrije Universiteit. Hij was hoogleraar aan die universiteit, en als ouderling bleef hij de leider van de orthodoxe kerkenraadsleden in Amsterdam.

Ik houd zijn levensverhaal hier kort. Hij krijgt in een ander boek een eigen hoofdstuk. Voor deze ochtend in 1886 is genoeg dat je weet: hij was gewend om te strijden, in zijn krant De Standaard en in de politiek. En zijn Vrije Universiteit leidde predikanten op buiten de gewone theologische faculteiten om, iets waar hervormde hoogleraren zich tegen verzetten.

Naast hem stonden twee collega’s. Frederik Lodewijk Rutgers was hoogleraar aan de VU en president-kerkvoogd van de hervormde gemeente. De kerkvoogden beheerden de gebouwen en de bezittingen. Alexander Frederik de Savornin Lohman was hoogleraar rechten aan de VU. Hij had geen kerkelijk ambt in Amsterdam, maar hij kende de wet.

ARTIKEL 41

Op 14 december 1885 nam de Amsterdamse kerkenraad een nieuw artikel op in het reglement voor het beheer van de kerkgebouwen en de goederen. Dat artikel 41 regelde wat er moest gebeuren als twee kerkelijke besturen tegenover elkaar kwamen te staan. De kerkvoogdij moest dan de kerkenraad volgen “die bij Gods Woord blijft”.

Dat klinkt als een zaak van geloof. Het hogere kerkbestuur las er iets anders in. Als de kerkenraad ooit met de landelijke kerk zou breken, zouden de gebouwen en het geld met de kerkenraad meegaan. Het Classicaal Bestuur, het regionale bestuur van de hervormde kerk, vond het artikel in strijd met de gereformeerde orde. De Tijdspiegel haalde Cramer aan, die al in 1875 over zulke reglementen had geschreven: wie ze opstelde, wilde bij een botsing de sleutel van de geldkist in handen hebben.

Hier zie je de kant van de hervormde kerk. Voor het kerkbestuur was dit geen vraag van geloof alleen. Het ging om gebouwen van de hele hervormde gemeente, waar ook de vrijzinnige leden bij hoorden. Een kerkenraad die vooraf regelde dat die bezittingen bij een scheuring met hem meegingen, bereidde in hun ogen een breuk voor.

TACHTIG NAMEN

Begin januari 1886 schorste het Classicaal Bestuur tachtig leden van de Amsterdamse kerkenraad. Volgens een overzicht van de Gereformeerde Kerken waren het vijf predikanten, tweeënveertig ouderlingen en drieëndertig diakenen. Kuyper en Rutgers zaten erbij.

Over de precieze datum zijn de bronnen het niet eens. Sommige noemen december 1885, een overzicht van de gereformeerde kerken noemt 4 januari 1886. Ook over de grootte van de hele kerkenraad lopen de getallen uiteen, van ruim honderd tot honderdzesendertig leden. Vast staat dat de tachtig de meerderheid vormden en dat ze allemaal voor de nieuwe koers hadden gestemd.

Een schorsing van zoveel ambtsdragers tegelijk was ongewoon. Normaal liep zo’n tuchtzaak per persoon, en dat duurde lang. De geschorste leden erkenden de schorsing niet. Zij vonden dat de ouderling-kerkvoogden, met Rutgers als president, nog steeds het beheer over de kerkgebouwen hadden.

IJZER ACHTER HET HOUT

Na de schorsing werd de deur van de consistoriekamer versterkt. Achter de houten panelen kwamen ijzeren platen, en er kwam een nieuw slot op. Volgens een artikel in het tijdschrift Ons Amsterdam gaf dominee Adrianus Johannes Westhoff daar opdracht toe. Ons Amsterdam noemt hem voorzitter van de kerkenraad, het Geheugen van de VU voorzitter van de classis. Twee mannen, Piet Smit en W.R. van Oostendorp, kregen de opdracht de kamer te bewaken. Volgens een blog van het Geheugen van de VU waren het die twee bewakers die de stalen platen lieten monteren. De bronnen verschillen hier in de details, maar het beeld is hetzelfde: de kamer met de papieren moest dicht.

Zo stonden beide partijen tegenover elkaar. Aan de ene kant een kerkbestuur dat de bezittingen van de gemeente wilde beschermen tegen een kerkenraad die het zelf geschorst had. Aan de andere kant geschorste ambtsdragers die vonden dat juist zij die bezittingen moesten beschermen, tegen een kerkbestuur dat volgens hen de belijdenis losliet.

ACHT UUR 'S OCHTENDS

Op woensdag 6 januari 1886, om acht uur ’s ochtends, kwam er een groep mannen naar de Nieuwe Kerk. Kuyper, Rutgers en De Savornin Lohman. Brouwer W. Hovy. Twee arbeiders, Klaas Kater en Bart Poesiat, die ook bij de geschorste ambtsdragers hoorden. En een oud-commandant van de brandweer, Meijer. Koster J. Karres liet hen binnen.

De bewakers Smit en Van Oostendorp gingen voor de deur van de consistoriekamer staan en lieten de politie halen. Inspecteur Marchand kwam, daarna commissaris Stork. Ook de advocaten W. Heineken en Theo Heemskerk kwamen erbij. Heemskerk werd later minister-president.

Rutgers vroeg de politie om de “inbrekers” te verwijderen. Als president-kerkvoogd zag hij kennelijk de bewakers als de indringers, en niet zijn eigen groep. In het proces-verbaal staat dat hij waarschuwde voor een bloedbad. Commissaris Stork bleef bij zijn standpunt: de overheid moest zich niet mengen in een twist binnen de kerk. De Savornin Lohman werd daar boos over, zo staat het in de verslagen. Uiteindelijk vertrokken de agenten. De bewakers vatten een opmerking van Stork op als een bevel en gingen mee.

Toen stonden alleen de mannen van Kuyper nog voor de dichte deur.

EEN ZAAG DIE ER NIET WAS

Wat er daarna gebeurde, ging de geschiedenis in als de “paneelzagerij”. Kuyper en de anderen heetten in de liberale pers de paneelzagers. Op prenten, onder meer in het blad De Nederlandsche Spectator, werden ze als inbrekers afgebeeld.

Maar wie de bronnen naleest, vindt geen zaag. Volgens het Geheugen van de VU wrikten de mannen een paneel uit de deur en duwden ze de stalen plaat opzij. Klaas Kater kroop door de opening en schroefde aan de binnenkant het nieuwe slot los. Wie in 2024 de bewaard gebleven deur bekeek, zag er geen zaagsporen aan. Ook Ons Amsterdam schrijft dat er feitelijk geen zaag aan te pas kwam. De zaag hoort bij de spotnaam, niet bij de gebeurtenis.

Over de rol van Kuyper zelf zijn de bronnen voorzichtig. Volgens de overlevering nam hij het voortouw toen anderen aarzelden. Het Geheugen van de VU schrijft dat hij vooraan “schijnt” te hebben gestaan. Zeker is dat Kater het werk afmaakte.

Ik vind dat een mooi detail. In de verhalen staat Kuyper bij deze deur. In het verslag kruipt een brouwerijknecht door het gat.

SNEEUW OP DE DAM

Achter de deur timmerden brouwerijarbeiders, onder leiding van Poesiat, een houten stellage tegen de deur. Kuyper, Rutgers en De Savornin Lohman bleven in het gebouw. Op vrijdag 8 januari weigerde koster Karres een paar predikanten binnen te laten die niet geschorst waren. Charles Boissevain van het Algemeen Handelsblad beschreef hoe zij in de sneeuw voor de deur stonden.

Op 9 januari bezorgde de post een briefkaart, geadresseerd aan dr. A. Kuyper, Nieuwe Kerk te Amsterdam. Er stond één zin op: “Jij komt van avond de deur niet meer uit.” De afzender woonde in Utrecht. Het bleef bij woorden. De kaart ligt nu in het archief van Kuyper bij de Vrije Universiteit.

Liberale en conservatieve kranten veroordeelden de bezetting. Ze waren bang dat de ruzie in de kerk overliep in de politiek, met Kuyper en zijn partij als aanstokers. Later namen studenten van de Vrije Universiteit de bewaking over, volgens het Geheugen van de VU gewapend met knuppels. Zo kon de zaak bij de rechter komen terwijl de kamer bezet bleef.

DOLEREND

Het woord dat bij deze beweging is blijven hangen, betekent klagend of treurend. De geschorste ambtsdragers en hun gemeenten noemden zich dolerend: ze treurden over een kerk die volgens hen haar belijdenis had losgelaten. Hun nieuwe naam, Nederduitsche Gereformeerde Kerk, was de officiële naam van de kerk geweest tot 1816. Ze wilden de oude kerk zijn, met haar eigen bestuur.

Buiten Amsterdam gingen gemeenten dezelfde weg. Op 7 februari 1886 werd in Kootwijk, op de Veluwe, Jan Hendrikus Houtzagers als predikant bevestigd zonder dat de classis toestemming gaf. Kootwijk werd daarmee de eerste dolerende gemeente. Voorthuizen, Kollum, Reitsum en Leiderdorp volgden.

Er werd die maanden ook gezocht naar een uitweg. In maart 1886 schreef Kuyper in zijn blad De Heraut over een akkoord. Zijn voorstel ging over de kerkgebouwen in de stad. Hij wees erop dat Amsterdam één kathedraal en tien kerken had. Er werd ook een voorstel van ene Tinholt aangenomen om de twee richtingen naast elkaar te laten bestaan, bijvoorbeeld door de gemeente in wijken te verdelen. Er kwam een commissie. Tinholt overleed tijdens het conflict, en de schrijver in De Tijdspiegel betwijfelde in maart 1886 al of het plan er ooit zou komen. De scheuring kwam er wel.

Ik vind dat de moeite waard om te noemen. Een scheuring wordt achteraf vaak verteld alsof ze onvermijdelijk was. Er waren mensen die nog naar een andere weg zochten.

In Amsterdam viel de beslissing eind 1886. De synode, het hoogste bestuur van de hervormde kerk, stelde Kuyper en de zijnen in het ongelijk. Koster Karres zette de bezetters de kamer uit. Volgens Ons Amsterdam hadden ze het bijna een jaar volgehouden. Op 16 december 1886 ging de geschorste kerkenraad verder als Nederduitsche Gereformeerde Kerk, met het woord “doleerende” erbij. Later oordeelde ook de Hoge Raad tegen de groep van Kuyper. De gebouwen bleven van de hervormde gemeente.

WAT HET KOSTTE

De prijs was hoog, aan beide kanten.

De dolerenden waren hun kerken kwijt. Hun diensten hielden ze in gehuurde zalen: Maison Stroucken, Frascati, De Vereeniging, Plancius. Van 11 tot 14 januari 1887 kwamen ongeveer vijftienhonderd mensen in Amsterdam bijeen op een gereformeerd kerkelijk congres. In 1888 kocht de nieuwe kerkenraad een huis aan de Keizersgracht voor ongeveer vijfenzeventigduizend gulden. Architect Gerlof Salm ontwierp er een kerk voor ongeveer zeventienhonderd mensen. Op 4 november 1888 werd de Keizersgrachtkerk in gebruik genomen, als eerste dolerende kerk van Amsterdam.

De hervormde gemeente verloor mensen. Volgens Ons Amsterdam vertrokken ongeveer 25.000 van de 155.000 leden. Landelijk telde de volkstelling van 1889 ongeveer 181.000 dolerenden, verspreid over zo’n tweehonderd gemeenten, met 76 predikanten die met Kuyper meegingen. Het aandeel hervormden in de bevolking daalde in die jaren van 55 naar 49 procent. Bij de Afscheiding van 1834 was ongeveer één procent van de gelovigen vertrokken. Nu was het ongeveer tien procent.

Achter die getallen zitten gemeenten en gezinnen die moesten kiezen. In Amsterdam stond de hervormde gemeente zonder de meerderheid van haar kerkenraad. De dolerenden stonden zonder kerkgebouw. Beide kanten verloren iets wat ze als hun eigen bezit zagen.

ZEVENTIEN JUNI 1892

De dolerenden waren niet de eerste die uit de hervormde kerk waren gegaan. In 1834 was in Ulrum de Afscheiding begonnen, onder Hendrik de Cock. Uit die beweging was de Christelijke Gereformeerde Kerk gegroeid. Twee groepen met dezelfde belijdenis, elk met een eigen geschiedenis en eigen gewoonten.

Op 17 juni 1892 kwam in de Keizersgrachtkerk in Amsterdam een synode bijeen. Daar verenigden de dolerende kerken zich met vrijwel alle gemeenten van de Christelijke Gereformeerde Kerk. Samen gingen ze verder als de Gereformeerde Kerken in Nederland. Vrijwel alle, schrijven de bronnen: niet elke gemeente ging mee.

Honderdtwaalf jaar later, in 2004, gingen de Gereformeerde Kerken in Nederland samen met de Nederlandse Hervormde Kerk en de lutherse kerk op in de Protestantse Kerk in Nederland. De kerk van de paneelzagers en de kerk van de mannen die de deur hadden laten versterken, waren weer één kerk.

EEN PLANK OVER HET PANEEL

De hervormde gemeente liet de beschadigde deur niet vervangen. Er kwam een nieuw slot op, en over het opengebroken paneel kwam een plank. Zo bleef de deur in het zijgebouw zitten, als herinnering aan wat daar gebeurd was. Rond 1930 stelden twee hervormde predikanten voor de sporen weg te halen. De kerkvoogden wilden dat niet. In 1936 bevestigde de kerkenraad het besluit nog eens.

Je kunt je afvragen wat zo’n deur betekende voor wie er elke week langsliep. Een litteken laat je soms zitten om te onthouden hoe het niet meer moet. Of om te onthouden wie het gedaan heeft. Uit de bronnen weet ik niet welke van de twee de doorslag gaf.

Tijdens de restauratie van de Nieuwe Kerk werd het zijgebouw in 1961 afgebroken. De deur belandde op een zolder. In 1979 werd hij teruggevonden. Daarna stond hij in tentoonstellingen: in het Amsterdams Historisch Museum, in Museum Catharijneconvent in Utrecht, en rond honderd jaar Doleantie in Maassluis en bij de Vrije Universiteit. Over waar hij nu is, verschillen de bronnen. Volgens het meest recente verslag, van november 2024, hoort hij bij de erfgoedcollectie van de Protestantse Kerk Amsterdam en ligt hij in een depot.

Het hout waar de hervormden een plank overheen zetten, wordt nu bewaard door een kerk waarin hervormden en gereformeerden samen zitten.

Wie op de Dam staat en naar de zandstenen aanbouw naast de Nieuwe Kerk kijkt, ziet een café met een ingang naar de kerk. Ergens op die plek zat in 1886 een deur waar een brouwerijknecht doorheen kroop.

GA ER ZELF HEEN

De Nieuwe Kerk staat aan de Dam in het centrum van Amsterdam, naast het Koninklijk Paleis. De kerk wordt niet meer gebruikt voor gewone kerkdiensten. Het is een tentoonstellingsruimte, waar ook orgelconcerten worden gegeven en koninklijke plechtigheden plaatsvinden. Binnen zie je de preekstoel van Albert Jansz Vinckenbrinck en het grafmonument van admiraal Michiel de Ruyter. Kijk voor openingstijden op de website van De Nieuwe Kerk Amsterdam.

Het zijgebouw met de consistoriekamer bestaat niet meer. Op die plek staat een later gebouw tegen de kerk, met een café. De deur zelf is niet te zien: die ligt in een depot van de Protestantse Kerk Amsterdam.

Wie het verhaal verder wil volgen, kan naar de Keizersgrachtkerk aan de Keizersgracht lopen. Daar kwam op 17 juni 1892 de synode bijeen die de Gereformeerde Kerken in Nederland vormde. De kerk is nog in gebruik bij de Protestantse Keizersgrachtkerkgemeente. Het archief van Kuyper, met de dreigende briefkaart van 9 januari 1886, ligt bij de Universiteitsbibliotheek van de Vrije Universiteit in Amsterdam en is op afspraak in te zien.