Amsterdam-Zuidoost

Aan de Bijlmerdreef in Amsterdam-Zuidoost, op nummer 1239, staat een gebouw van rode baksteen. Er is geen toren. Er hangt geen klok. Wie er langsloopt, ziet een woontoren van achtendertig meter hoog, een lang laag deel met een golvend dak en betonnen erkers met gekleurd glas. Dat glas is de enige verwijzing naar een kerk. De architecten bedoelden het als een knipoog naar de glas-in-loodramen van oude kerken.

Het gebouw heet De Kandelaar. Achter de voordeur liggen vijf kerkzalen, vier kleine en één grote, met samen plaats voor ongeveer negenhonderd mensen. Er is een kinderdagverblijf, een restaurant en een ontvangstzaal met een doopvont. Een Engelstalige stadsgids schrijft dat vijftien gemeenten het gebouw delen, elk op een eigen tijdstip. Het Reformatorisch Dagblad noemde in 2013 hetzelfde getal: vijftien kerkgenootschappen onder één dak.

Ik heb niet kunnen nagaan welke gemeenten er vandaag precies samenkomen. De website van het gebouw kon ik niet openen. Wel weet ik waarom dit gebouw er staat. Het is gebouwd voor kerken die jarenlang geen gebouw hadden. Ze kwamen samen in parkeergarages, in bedrijfspanden en in lokalen van scholen. Hun leden kwamen uit Suriname, de Antillen, Ghana en tientallen andere landen.

Dit is het laatste hoofdstuk van een reeks over plekken waar de kerk in Nederland een bocht maakte. De meeste plekken in deze boeken zijn oud. Deze is van 2007.

DE STAD VAN DE TOEKOMST

De Bijlmermeer was bedoeld als iets nieuws. In 1968 verrezen de eerste honingraatflats, zoals Gliphoeve, onder de leus “De Stad van de Toekomst”. Ze waren gedacht voor gezinnen uit de middenklasse, in een groene en moderne wijk.

Het liep anders. De eerste bewoners vonden een wijk die nog niet af was, met weinig winkels, slechte verbindingen en hoge huren. Veel van hen vertrokken snel. In de eerste tien jaar stonden er veel woningen leeg. Ook in de parkeergarages bleef ruimte over, zo zou later blijken.

Een kerk was er in die stad van de toekomst nauwelijks bij gedacht. Dat zou later een probleem worden, en ook een kans.

ZONDAGSDIENST IN EEN LAGERE SCHOOL

In 1971 kwam een jonge Surinaamse predikant naar Amsterdam-Zuidoost. Hij heette Rudy Frank Polanen. Hij was in 1943 in Paramaribo geboren, had in Zeist zijn middelbare school afgemaakt en in het Duitse Stuttgart theologie gestudeerd. Nu ging hij aan het werk voor de Evangelische Broedergemeente.

Polanen begon de diensten in een lagere school in de Bijlmer. Volgens de levensschets die zijn gemeente na zijn dood verspreidde, groeide de gemeente daar. Hij gaf ook voorlichting over Suriname en Surinaamse gewoonten, aan agenten en aan leraren. In de zomer van 1973 ging hij terug naar Suriname, waar hij predikant werd in Nieuw-Nickerie.

Die gegevens komen uit één bron: een levensbeschrijving uit januari 2008 die zijn eigen kerk als herkomst noemt. Ik heb ze niet uit een tweede bron kunnen bevestigen. Het beeld past wel bij alles wat er over die jaren bekend is. De eerste Surinaamse christenen in de Bijlmer kwamen samen waar plaats was.

EEN KERK UIT HERNHUT

Wie de eerdere delen van deze reeks heeft gelezen, kent de Hernhutters. Het waren protestantse christenen met wortels in Tsjechië, die in de achttiende eeuw een thuis vonden in Hernhut in Duitsland. Ze stuurden zendelingen over de hele wereld. In Nederland kregen ze een plek in Zeist.

In 1735 deden de Hernhutters hun eerste poging om in Suriname te werken. Ongeveer honderdveertig jaar lang trokken hun zendelingen langs de plantages, naar mensen die als slaaf waren gehaald en daar moesten werken. Uit dat werk groeide de Evangelische Broedergemeente in Suriname, kortweg EBG.

Zo kwam een kerk die in Midden-Europa was ontstaan via Suriname terug naar Nederland. In Amsterdam kreeg de EBG in 1956 een eerste gebouw aan de Sarphatikade. In 1967 volgde de Immanuelkerk aan de Kerkstraat, in 1994 de Koningskerk in de Watergraafsmeer. De gemeente in de Bijlmer was een van de takken van die boom.

Je kunt dit lezen als een omweg. Je kunt het ook lezen als een cirkel. Het evangelie dat ooit vanuit Europa naar de plantages ging, werd twee eeuwen later door de nakomelingen van die mensen meegenomen naar Amsterdam.

DUIZENDEN KAMERS VOL LEEGTE

Op 25 november 1975 werd Suriname onafhankelijk. In de jaren daarna verhuisden zeer veel Surinamers naar Nederland. AT5 spreekt van ongeveer driehonderdduizend binnen vijf jaar. Veel van hen kwamen in Amsterdam terecht.

In een deel van de stad waren ze niet welkom. Er was beleid dat hen weghield uit sommige wijken. In de Bijlmer stonden ondertussen flats leeg. Toen Surinaamse krakers de flat Gliphoeve I binnengingen, was zestig procent van de woningen onbewoond. Ze kraakten meer dan negen op de tien lege woningen. Midden jaren zeventig woonden er ongeveer 2.100 mensen in Gliphoeve I. Bijna negen op de tien was Surinaams.

Ook Antillianen vonden er een woning. In de jaren tachtig volgden Ghanezen. Hun land zat in een economische crisis, en na 1980 moesten ongeveer een miljoen Ghanezen Nigeria verlaten. Een deel van hen reisde door naar Europa. Een van de eersten was zeeman Samuel Asante, die in 1974 in Amsterdam aankwam. Aan het blad Ons Amsterdam vertelde hij later over de dertig Ghanezen die in die eerste tijd in de flat Koningshoef woonden.

Wie in Ghana naar de kerk ging, wilde dat in Amsterdam ook. Wie in Paramaribo bij de EBG hoorde, zocht hier een gemeente. Alleen: waar?

"VAN BUITEN WAS ER AAN NIETS TE ZIEN"

Het antwoord lag in de parkeergarages. In 1996 schreef Harry Hamersma in het tijdschrift Streven een artikel over de kerken van Amsterdam. Hij begon met een eerste indruk van de Bijlmermeer: voor honderdduizend inwoners twee kerkjes en een moskee.

Die eerste indruk, schreef hij, was totaal verkeerd. Onder de parkeergarages zaten veel kerken. Ze huurden de ruimte van de stedelijke Dienst Parkeerbeheer. Een Ghanese Assembly of God kwam samen onder een parkeergarage, in een ruimte die ooit een gezondheidscentrum was geweest. Zo kwam hij tot de slotsom dat Amsterdam tegelijk te veel en te weinig kerken had. Hamersma noemde ook een Pinkstergemeente, Iglesia Filadelfia, Victory Outreach, Resurrection Power en Damascus Christian Church. Alleen in Amsterdam telde hij al meer dan tien Ghanese kerken.

Over een van die plekken schreef hij een zin die het hele verschijnsel vangt: “Van buiten was er aan niets te zien dat het om een kerk ging.”

Je kon er op zondag langs lopen zonder te weten dat er achter de betonnen wand werd gezongen en gebeden.

Ook het kerkcentrum De Nieuwe Stad was zo begonnen. Volgens Hamersma zat het eerst onder een parkeergarage en verhuisde het later naar een echt kerkgebouw. Op de dag na de herdenking van 2017 werd daar een dienst gehouden voor de slachtoffers van de ramp die nu volgt.

ZONDAG 4 OKTOBER, EVEN NA HALF ZEVEN

Op zondag 4 oktober 1992, even na half zeven in de avond, stortte een vrachtvliegtuig van El Al neer in de Bijlmer. De Boeing 747 was op weg van New York naar Tel Aviv, met een tussenstop op Schiphol. Boven het Gooimeer vielen twee motoren uit. De bemanning probeerde terug te keren naar Schiphol. Het toestel boorde zich in de flats, precies op de hoek waar Groeneveen overging in Kruitberg.

In de eerste uren werd gevreesd voor honderden doden. Burgemeester Ed van Thijn sprak van tweehonderdvijftig. Vijf dagen na de ramp stonden nog 111 mensen als vermist op de lijst. Het officiële dodental werd uiteindelijk 43: de drie bemanningsleden, een passagier, en mensen die in de flats woonden.

Dat getal is nooit onomstreden geweest. In de getroffen flats woonden veel mensen zonder verblijfsvergunning, vooral Ghanezen. Van Thijn riep hen op zich te melden en beloofde dat hun gegevens niet tegen hen gebruikt zouden worden. De ministerraad stelde vijf dagen na de ramp al vast dat er altijd onzekerheid over het totaal zou blijven. Bij een bijeenkomst rond de herdenking van 2017 zei een vrouw hardop dat ze niet kon geloven dat het er zo weinig waren.

Ik ga daar geen ander getal tegenover zetten. Ik heb het niet. Wel weet ik wat er daarna gebeurde. Volgens het actualiteitenprogramma NOVA meldden zich meer dan tweeduizend mensen zonder papieren. Uiteindelijk kwamen er 52 op de definitieve lijst van gedupeerden. Minister Kosto stemde ermee in dat zij een verblijfsvergunning kregen.

ACHT LEGE STOELEN

Een archiefoverzicht van Beeld en Geluid noemt een reportage van het EO-programma Het Elfde Uur. Daarin ging het over de Pinkstergemeente Bijlmermeer. Acht leden van die gemeente kwamen bij de ramp om het leven. Ik heb die reportage niet zelf kunnen zien. Het getal staat in de beschrijving van het archief.

Acht mensen uit één gemeente. Op de volgende zondag waren hun plaatsen leeg.

Het archief laat ook zien hoe breed de rouw was. Er was een rouwdienst in de synagoge van de liberaal-joodse gemeente. Katholieke voorgangers spraken over herdenkingen. Op 11 oktober zond de IKON een kerkdienst uit. Diezelfde dag liep een stille tocht door de Bijlmermeer, en was er een rouwplechtigheid in de RAI. In Paramaribo werd een rouwdienst gehouden. Ghanezen hielden hun eigen dagen van rouw, met hun eigen rituelen.

Een week na de officiële herdenking volgde nog een rouwdienst in het Bijlmersportcentrum. Volgens CDA-fractievoorzitter De Jonge was dat nodig omdat er tijdens de officiële herdenking geen ruimte was geweest voor een kerkdienst.

Er klonk ook een bekende stem. Ds. Rudi Polanen, die als jonge predikant in een Bijlmer schoollokaal was begonnen, sprak in een dagsluiting over de ramp. Hij was sinds 1990 weer in Amsterdam, als predikant van de EBG. In de jaren daarvoor had hij in Paramaribo het Diakonessenhuis geleid en het kerkbestuur van de EBG voorgezeten. Vanaf 1986 was hij ook voorzitter van een Surinaamse mensenrechtenorganisatie, de Organisatie voor Gerechtigheid en Vrede. Toen zijn gezin in 1989 naar Nederland wilde vertrekken, werd hij eerst door militairen meegenomen voor verhoor. Het vertrek liep een week vertraging op. Zo staat het in de levensschets van zijn gemeente.

Na de ramp richtten Ghanezen een koepelorganisatie op, Recogin. Een van de redenen was dat de media negatief over hun gemeenschap schreven. Volgens het blad Ons Amsterdam komen de meeste Ghanezen in Amsterdam samen in een van de Afrikaanse kerken in de Bijlmer. In de jaren na de ramp werden ze zichtbaar als groep.

ALS DE GARAGES VERDWIJNEN

Ook in 1992 begon de grote vernieuwing van de Bijlmermeer. In de jaren daarna werd bijna de helft van de hoogbouw gesloopt. Gliphoeve kreeg een nieuwe naam. Er kwamen laagbouw en koopwoningen.

Met de flats gingen ook veel parkeergarages tegen de vlakte. Voor de kerken die erin of eronder zaten, was dat een harde klap. Ze moesten weg, en er was weinig om naartoe te gaan.

In 1996 werd op de plek van de ramp Het Groeiend Monument onthuld, rond een boom die de ramp had overleefd. Bewoners noemen hem de boom die alles zag. Rond de boom legden betrokkenen ongeveer tweeduizend tegels met een eigen mozaïek. Op 4 oktober wordt daar elk jaar herdacht.

Rond dezelfde tijd ontmoette Rudi Polanen een Molukse collega. Uit die ontmoeting groeide SKIN, Samen Kerk in Nederland, een samenwerkingsverband van migrantenkerken. Polanen bleef voorzitter tot zijn dood, zo staat in zijn levensschets. Zijn levensverhaal raakt hier aan dat van tientallen andere voorgangers. Zij hadden gemeenten vol mensen, en geen dak.

VIJF ZALEN, ÉÉN VOORDEUR

De woningcorporatie Rochdale bezat veel woningen in de Bijlmer. Volgens het architectenbureau dat De Kandelaar ontwierp, bleek in de loop van de vernieuwing dat de kerken een belangrijke rol speelden in de samenhang van de wijk. Rochdale wilde dat steunen.

Het ontwerp begon in 2001. Het plan werd ontwikkeld samen met pastors van Ghanese kerkgemeenschappen. Architecten Ria Smit en Martin Kuitert tekenden een gebouw waarin vijf gemeenten tegelijk konden samenkomen zonder elkaar te storen. Er kwam extra geluidsisolatie, en een eigen ventilatie, zodat de zalen tegelijk gebruikt konden worden zonder de bewoners van de woontoren te storen.

Op 29 november 2007 werd De Kandelaar officieel geopend door minister André Rouvoet.

De naam verwijst naar de lampenstandaard uit de Bijbel, het licht in het heiligdom. Dat staat niet in de stukken van de architect. Het is mijn eigen lezing van de naam, en je mag hem ook anders lezen.

Zes jaar later bezocht een verslaggever van het Reformatorisch Dagblad de wijk. Hij schreef dat de pastors van ongeveer vijftig kerken elke maand in De Kandelaar bijeenkwamen. Pastor Emmanuel Koney, die de Pentecostal Council of Churches leidde, sprak de wens uit voor een tweede Kandelaar. Hij zei ook: “God kan heel Nederland bekeren.”

MEER KERKEN DAN CAFÉS

In datzelfde artikel uit 2013 staan de getallen. Er waren ongeveer 150 kerken in de Bijlmer, van wie meer dan vijftig Afrikaanse pinkstergemeenten. Samen trokken ze meer dan tienduizend kerkgangers. Er werd nog steeds samengekomen in oude bedrijfspanden, in ruimtes onder flats en langs drukke wegen. Het Maranatha Community Transformation Centre werd in het artikel een parkeergaragekerk genoemd.

Voorganger Samuel Lee, die zelf in 1994 een gemeente begon in een vervallen houten gebouw onder een garage, kwam in zijn boek uit 2020 op een vergelijkbaar getal. Hij telde ongeveer 150 geregistreerde kerken in Zuidoost, waar dat er midden jaren negentig rond de honderd waren. Hij haalde een zin aan van Parool-journalist Patrick Meershoek: er zijn in Zuidoost meer kerken dan cafés.

In 2023 rekende NH Nieuws het na. Volgens de Kamer van Koophandel had Zuidoost ongeveer 26 cafés. Gaetan Mbwete, die namens SKIN kerken helpt met huisvesting, schatte het aantal migrantenkerken op 100 tot 150. Volgens hem hadden er 30 tot 50 geen eigen ruimte. Sommige gemeenten weken uit naar gymzalen, buurthuizen of het huis van de voorganger.

De nood is niet weg. In het voorjaar van 2025 stuurden tientallen kerkleiders een brandbrief aan de burgemeester van Amsterdam. De gemeente erkende het probleem en zei dat er geen pasklare oplossing was.

EEN MILJOEN

Wat in de Bijlmer gebeurde, speelt ook in Rotterdam en andere steden. Het Sociaal en Cultureel Planbureau schatte in 2018 dat er ongeveer een miljoen christenen met een migratieachtergrond in Nederland wonen. SKIN noemde begin 2026 tegenover de NOS hetzelfde getal, met daarbij een schatting van ongeveer 1.200 migrantenkerken.

Ook binnen de oude kerken verandert het beeld. Volgens het onderzoek God in Nederland uit 2025 heeft zestien procent van de leden van de Rooms-Katholieke Kerk een migratieachtergrond. Bij de Protestantse Kerk in Nederland is dat acht procent. Bij de kleine orthodox-protestantse kerken is het drieëntwintig procent.

Je hoort vaak dat de kerken in Nederland leeglopen. In Zuidoost hebben veel kerken het omgekeerde probleem: ze hebben mensen en zoeken een zaal.

Rudi Polanen overleed op 21 januari 2008, nog geen twee maanden na de opening van De Kandelaar. Hij was vierenzestig.

WAT BETEKENEN DEZE STENEN?

Deze reeks heeft haar titel uit het boek Jozua. Toen het volk Israël de Jordaan was overgestoken, moesten ze twaalf stenen uit de rivier meenemen en opstapelen. Dan zouden de kinderen later vragen wat die stenen betekenden. Wanneer uw kinderen morgen vragen zullen: Wat betekenen deze stenen voor u? (Jozua 4:6).

In de eerdere delen van deze reeks waren de stenen vaak eeuwen oud. Hier zijn ze rood en nieuw, en het gebouw is jonger dan veel van de mensen die erin zingen.

Misschien ken je De Kandelaar alleen als een gebouw waar je langs rijdt. Wat zou je antwoorden, als een kind je vroeg wat deze stenen betekenen?

Aan de Bijlmerdreef staat de woontoren boven het golvende dak. Achter de gekleurde erkers liggen vijf zalen, zo gebouwd dat vijf gemeenten er tegelijk kunnen zingen.

GA ER ZELF HEEN

De Kandelaar staat aan de Bijlmerdreef 1239 in Amsterdam-Zuidoost. Je herkent het gebouw aan de rode baksteen, de woontoren en de betonnen erkers met gekleurd glas. Het is geen museum en niet vrij toegankelijk. Wie binnen wil kijken, kan een kerkdienst bijwonen bij een van de gemeenten die er samenkomen. In 2017 kocht de stichting Pentecost Revival Church het gebouw. Die gemeente huurde er al en was de grootste huurder. Of er nu nog evenveel gemeenten samenkomen als vroeger, heb ik niet kunnen nagaan. Kijk voor diensten en tijden op de websites van de gemeenten zelf.

Op de plek waar het vliegtuig in 1992 neerstortte, bij de flats Groeneveen en Kruitberg, ligt Het Groeiend Monument. Je ziet er de boom die alles zag, met daaromheen de mozaïektegels van bewoners en nabestaanden. Elk jaar op 4 oktober is er een herdenking.

Wie de Surinaamse tak van de Hernhutters wil zien, kan naar de Koningskerk van de Evangelische Broedergemeente in de Watergraafsmeer. Kijk voor diensten op de website van de EBG Amsterdam.