Een serie van Wim Kamphorst

Een stad
op een berg

Kerken die Nederland veranderden. Feiten voorop, met de bronnen erbij.

Een stad die boven op een berg ligt, kan niet verborgen zijn.Mattheüs 5:14

Zout en licht

Gemeenten die je niet kon missen

Jezus zei het tegen een groep gewone mensen op een berg in Galilea. U bent het licht van de wereld. Een stad die boven op een berg ligt, kan niet verborgen zijn. (Mattheüs 5:14). Hij had het niet over gebouwen. Hij had het over mensen die bij Hem hoorden, en over wat anderen aan hen zouden zien.

Dit boek gaat over zulke mensen. Niet over één held, maar over gemeenten. Over groepen gewone gelovigen op een plek in Nederland, die samen iets deden wat buiten hun kerk te merken was. Ze zorgden voor oude vrouwen, vingen vluchtelingen op, leerden een land lezen, hielpen arme boeren aan geld en zetten een vrouw op de kansel.

De kaartenbak

Zestien gemeenten

Elk hoofdstuk begint bij de kerk zoals die er nu bij ligt, en gaat dan terug naar het moment dat het verschil maakte.

Deel 1 · 1566 tot 1911

1566 Nr. 1
Westerblokker
Protestantse Kerk Westerblokker
Het veld waar niemand wegliep.
Lees het verhaal
1620 Nr. 2
Rijnsburg
Het oude centrum aan de Vliet
Het dorp waar iedereen het woord mocht nemen.
Lees het verhaal
1683 Nr. 3
Amsterdam
Het Amstelhof, Amstel 51
Vierhonderd kamertjes aan de Amstel.
Lees het verhaal
1685 Nr. 4
Amsterdam
De Waalse Kerk, Walenpleintje
De vluchtelingenkerk die zelf vluchtelingen opving.
Lees het verhaal
1784 Nr. 5
Monnickendam
Grote of Sint-Nicolaaskerk
De kleine gemeente die een land wilde leren lezen.
Lees het verhaal
1889 Nr. 6
Enschede
Oude Markt en Sint-Jacobuskerk
De parochie waar de werklieden zelf gingen vergaderen.
Lees het verhaal
1896 Nr. 7
Heeswijk
Abdij van Berne
Een monnik met een ploeg op de toren.
Lees het verhaal
1911 Nr. 8
Bovenknijpe
Doopsgezinde kerk in De Knipe
Het dorp dat een vrouw op de kansel zette.
Lees het verhaal

Deel 2 · 1887 tot nu

1887 Nr. 9
Amsterdam
Gerard Doustraat in De Pijp
Het leger dat in De Pijp begon te zingen.
Lees het verhaal
1944 Nr. 10
Putten
Oude Kerk en het Vrouwtje van Putten
De kerk van de weduwen.
Lees het verhaal
1953 Nr. 11
Stavenisse
Watersnoodhuis en het dorp
De klok die om hulp luidde.
Lees het verhaal
1971 Nr. 12
Staphorst
Dorpskerk aan de Gemeenteweg
Een suikerklontje en een geweten.
Lees het verhaal
1975 Nr. 13
Amsterdam
Mozes en Aäronkerk, Waterlooplein
De kerk waar honderd mannen hun eten weigerden.
Lees het verhaal
1979 Nr. 14
Rotterdam
Pauluskerk, Mauritsweg
De kerk die haar deuren openzette voor de stad.
Lees het verhaal
2001 Nr. 15
Volendam
Sint-Vincentiuskerk
De kerk waar een dorp zijn kinderen begroef.
Lees het verhaal
2018 Nr. 16
Den Haag
Buurt- en kerkhuis Bethel
De kapel waar de dienst niet mocht stoppen.
Lees het verhaal

De tijdlijn

Van 1566 tot 2018

Een moment uit elke gemeente, in de volgorde van de tijd.

1566
Westerblokker (Jan Arentsz en de mensen uit de dorpen rond Hoorn)
Een van de eerste hagenpreken van Holland, bij de kloosters van Westerblokker. Een veld waar niemand wegliep.
1620
Rijnsburg (De Collegianten)
In Rijnsburg beginnen samenkomsten zonder predikant. Een dorp waar iedereen het woord mocht nemen.
1683
Amsterdam (De diakenen van de gereformeerde gemeente)
De diaconie opent een huis voor oude vrouwen aan de Amstel. Vierhonderd kamertjes aan de Amstel.
1685
Amsterdam (De Waalse gemeente en de Hugenoten)
Na de herroeping van het Edict van Nantes vangt de Waalse gemeente Hugenoten op. Een vluchtelingenkerk die zelf vluchtelingen opving.
1784
Monnickendam (De doopsgezinde gemeente en Jan Nieuwenhuyzen)
De Maatschappij tot Nut van t Algemeen wordt opgericht. Een kleine gemeente die een land wilde leren lezen.
1887
Amsterdam (De eerste heilssoldaten)
De eerste samenkomst van het Leger des Heils in Nederland. Een leger dat begon te zingen.
1889
Enschede (De textielarbeiders en kapelaan Ariëns)
De eerste katholieke werkliedenvereniging wordt opgericht. Een parochie waar de werklieden zelf gingen vergaderen.
1896
Heeswijk (De Brabantse boeren en pater Van den Elsen)
De Noordbrabantse Christelijke Boerenbond wordt opgericht. Een monnik met een ploeg op de toren.
1911
Bovenknijpe (De doopsgezinde gemeente en Anne Zernike)
De eerste vrouwelijke predikant van Nederland wordt bevestigd. Een dorp dat een vrouw op de kansel zette.
1944
Putten (De gemeente en de vrouwen van Putten)
De razzia van Putten; honderden mannen worden weggevoerd. Een kerk van weduwen.
1953
Stavenisse (De kerkelijke gemeenten van Stavenisse)
De watersnood treft Stavenisse. Een klok die om hulp luidde.
1971
Staphorst (De gemeente, de artsen en de overheid)
Polio breekt uit in Staphorst. Een suikerklontje en een geweten.
1975
Amsterdam (Marokkaanse arbeiders zonder papieren)
Hongerstaking van Marokkaanse arbeiders in de kerk. Een kerk waar honderd mannen hun eten weigerden.
1979
Rotterdam (De gemeente en de mensen van de straat)
De Pauluskerk opent haar deuren voor verslaafden en daklozen. Een kerk die haar deuren openzette voor de stad.
2001
Volendam (De parochie en het dorp)
Na de nieuwjaarsbrand wordt de kerk de plek van het dorp. Een kerk waar een dorp zijn kinderen begroef.
2018
Den Haag (Voorgangers uit het hele land)
Een kerkdienst gaat ruim drie maanden dag en nacht door. Een kapel waar de dienst niet mocht stoppen.

Feiten voorop

Wat vaststaat en wat verteld wordt

Ook in dit boek houd ik me aan de feiten. Waar een verhaal alleen uit overlevering komt, of uit de woorden van iemand die zelf betrokken was, zeg ik dat. Waar bronnen elkaar tegenspreken, laat ik dat zien. Na elk hoofdstuk staat een kort overzicht van wat vaststaat en wat niet, en een lijst met bronnen.

Sommige onderwerpen liggen gevoelig. Gemeenten deden dingen waar andere christenen het niet mee eens waren, toen en nu. Ik kies geen partij. Ik vertel wat er gebeurde, wat mensen erover zeiden en wat het veranderde.

Mensen over wie ik in andere boeken al een heel hoofdstuk schreef, komen hier alleen kort voorbij.

Deze serie kijkt naar iets anders. Wat gebeurt er als een gemeente de deur opendoet? Soms ging het om een predikant of priester die vooropliep. Maar bijna altijd waren er diakenen, kerkenraadsleden, vrouwen en gewone leden nodig om het vol te houden. Over hen is meestal veel minder opgeschreven. Ik heb geprobeerd hun kant zo goed mogelijk te laten zien, en ik zeg het erbij als de bronnen over hen zwijgen.

De boeken