Staphorst

Aan de Gemeenteweg in Staphorst staat een bakstenen toren met een spits dak van leien. Boven de ingang zit een sluitsteen met een zin uit 1763: Magdalena Maria van Dam heeft hier de eerste steen gelegd. Op het plantsoen naast de kerk staat een oude klok, gegoten door G. van Wou en J. Schonenborch. Het monumentenregister weet niet precies of het 1512 was of 1525.

Achter de toren ligt de Dorpskerk. Er passen 2300 mensen in. In 2020 hield de gemeente op zondag drie diensten, verdeeld over de kerk en twee andere gebouwen. De kerk is niet open voor bezoekers. Aan de overkant van de weg staat een inloophuis van de gemeente, waar vrijwilligers uitleggen wat er binnen gebeurt. Er ligt een kerkbank, er staan Bijbels in dertig talen, en op de panelen lees je over het geloof en over de gewoonten van het dorp. De gemeente wil laten zien dat ze minder gesloten is dan buitenstaanders denken.

Wie hier rondloopt, ziet een rustig dorp met boerderijen langs de weg. Vijfenvijftig jaar geleden kwamen hier verslaggevers en fotografen van kranten uit binnen- en buitenland. Ze kwamen voor een ziekte waarvan iedereen dacht dat ze uit Nederland verdwenen was.

EEN TROPISCHE ZIEKTE IN OVERIJSSEL

Polio is een virusziekte die vooral kinderen treft. De meeste besmette mensen merken weinig. Ongeveer één op de duizend krijgt een acute verlamming, zo legde polio-onderzoeker Erwin Duizer in 2021 uit. Zo’n verlamming kan blijvend zijn, en de ziekte kan dodelijk zijn.

In 1956 had Nederland de laatste grote epidemie gehad, met ruim tweeduizend tweehonderd besmettingen. Een jaar later kwam het vaccin in het Rijksvaccinatieprogramma. Daarna leek de ziekte iets uit de geschiedenisboeken. De vader van kinderarts Joan van Lookeren Campagne, ook arts, had het van een Zwitserse leermeester te horen gekregen: polio was een tropische ziekte, die in Zwitserland niet meer voorkwam.

Op zondag 28 februari 1971 kreeg inspecteur T. Landheer een bericht van een neuroloog in Zwolle. Hij had een jongen van zeventien uit Staphorst die vermoedelijk polio had. Even later belde Van Lookeren Campagne. Hij had een meisje van zes uit hetzelfde dorp. Eerst dacht hij aan hersenvliesontsteking. Ze was niet ingeënt. Het meisje werd naar Groningen gebracht.

Een dag later bevestigden Landheer en H. Bijkerk van het RIVM de diagnose. Er waren dan zes patiënten, van drie tot zestien jaar oud. Vier van hen hadden al verlammingen.

EEN DORP DAT ZIJN KINDEREN NIET LIET INENTEN

Waarom juist hier? Volgens het Nederlands Dagblad was in Staphorst 61 procent van de jeugd ingeënt. De geneeskundige hoofdinspectie vond dat te weinig. Het moest minstens zeventig procent zijn. In de rest van Overijssel lag het gemiddelde rond de negentig procent.

Burgemeester Piet Nawijn zei dat de meeste ouders religieuze bezwaren hadden. Hij voegde eraan toe dat de bevolking niet kon worden verplicht zich te laten inenten.

Om die bezwaren te begrijpen, moet je weten waar je bent. Staphorst is een van de meest kerkelijke plaatsen van Nederland. Veel inwoners zijn bevindelijk gereformeerd. Dat woord betekent dat het geloof vooral iets is wat je in je hart moet ondervinden: je zonde, je afhankelijkheid van God, en Zijn genade. Je leest erover, maar je moet het ook zelf beleven. In 1971 hoorde de grote kerk aan de Gemeenteweg bij de Nederlandse Hervormde Kerk, de oude volkskerk van Nederland.

Bij het geloof van deze gemeenten hoort een sterk besef van Gods voorzienigheid. Daarmee bedoelen gelovigen dat niets in het leven toevallig is. Ziekte en gezondheid, leven en dood, alles komt uit Gods hand. Voor sommige gelovigen volgt daaruit dat je een ziekte die nog niet gekomen is, niet mag tegenhouden. Zo redeneren zij: wie inent, grijpt in voordat God gesproken heeft.

WAT DE GEMEENTELEDEN ZELF ZEIDEN

Het is gemakkelijk om over deze mensen te praten. Het is moeilijker om naar ze te luisteren. Uit de maanden van 1971 zijn maar weinig uitspraken van gewone dorpsgenoten bewaard in de bronnen die ik kon inzien. Ik kijk daarom ook naar onderzoek van later.

Na de volgende polio-epidemie, in 1978, interviewden de sociologen J. Veenman en L.G. Jansma ouders die niet hadden laten inenten. Eén opvatting die ze optekenden, luidde: “Jezelf beschermen tegen polio is ingrijpen in Gods Voorzienigheid.” De sociologen Ellen Webbink en Wout Ultee, die dat onderzoek in 2004 aanhaalden, beschrijven ook de gedachte dat God een ziekte kan zenden. Ze lieten zien dat de groep niet eensgezind was. Leden van de Gereformeerde Bond, de orthodoxe stroming binnen de hervormde kerk, stonden positiever tegenover vaccinatie dan leden van de Gereformeerde Gemeenten, een kleiner en strenger kerkgenootschap.

Het bezwaar was in 1971 ook al oud. Historicus Fred van Lieburg laat zien dat aarzeling over inenten in de negentiende eeuw onder orthodox-protestantse leiders een bewuste religieuze keuze werd. Die keuze was verbonden met persoonlijke vrijheid, vooral rond de school. Na de vaccinatieplicht van 1871 kwamen vooral streng gelovige protestanten jarenlang in verzet.

Ik schrijf dit op omdat ik dit bezwaar niet als gemakzucht wil wegzetten. Het was een geloofsovertuiging, en die kon een gezin een kind kosten.

EEN KLONTJE OP VRIJDAG

In de eerste dagen van maart liep het aantal zieken snel op. Op 3 maart meldden de kranten zes gevallen, op 4 maart negen. Daarna kwamen er nog dertien bij.

Op vrijdag 5 maart begon de inentingscampagne. Medewerkers van het Groene Kruis en het Rode Kruis deelden suikerklontjes uit met het vaccin van Sabin. Dat vaccin slik je; het bevat een verzwakt virus. Op de eerste dag kwamen ongeveer 2500 mensen een klontje halen, vooral kinderen. Volgens de krant was dat ruim 56 procent van de groep die de artsen wilden bereiken.

Hoeveel van hen eerder hadden geweigerd, staat er niet bij. Wat er in die gezinnen besproken werd, ook niet. We weten alleen dat ze kwamen.

Er was ook onrust over het vaccin zelf. Sommige mensen die een klontje hadden genomen, werden toch ziek. In de Tweede Kamer kreeg staatssecretaris Roelof Kruisinga de vraag of het klontje wel voldoende was. Een antwoord kwam er niet. Van Lookeren Campagne vond dat er voor beide vaccins, het geslikte en het gespoten, iets te zeggen viel, en ook iets tegen.

VIJFTIENHONDERD MENSEN OP EEN BIDDAG

In de tweede week waren er vijftien erkende gevallen. Het dorp hield een biddag. Volgens De Telegraaf kwamen er ongeveer vijftienhonderd mensen.

Een biddag is in deze kerken een gewone traditie. Elk jaar in maart is er een biddag voor gewas en arbeid, waarop gemeenten God vragen om een goed jaar. In tijden van nood kan een gemeente een extra dag van gebed uitroepen. Ik heb niet kunnen vaststellen in welke kerk deze biddag werd gehouden, en of het de gewone jaarlijkse dag was of een speciale.

Dominee Pieter Dorsman had zijn Bijbel opengeslagen bij één vers. In de Herziene Statenvertaling luidt het zo: Wie gezond zijn, hebben geen dokter nodig, maar wie ziek zijn. (Mattheüs 9:12). Jezus zegt het tegen mensen die Hem verwijten dat Hij met zondaars eet. Hij vergelijkt Zichzelf met een arts.

Hoe Dorsman het vers die dag uitlegde, weet ik niet. Chris van der Heijden schreef in 2021 in De Groene Amsterdammer dat de dorpelingen zich eraan vastklampten, en dat de twijfel kwam toen ze zagen hoe ambulances kinderen weghaalden. Van der Heijden noemt Dorsman de leidsman van de meeste kerken in het dorp. Aan welke gemeente hij precies verbonden was, staat niet in de bronnen die ik heb kunnen lezen.

Wat zou jij gebeden hebben, als je die dag in de kerkbank zat en je kind lag thuis met koorts?

“STAPHORST HUILT BIJ EEN GLAZEN KOOI”

Op 11 maart stierven de eerste twee kinderen: een jongen van twaalf en een meisje van zes. Er waren toen negentien besmettingen. Ik noem hun namen hier niet. Hun families verdienen rust.

De zieke kinderen lagen in een speciaal paviljoen van het ziekenhuis waar Van Lookeren Campagne werkte. De Telegraaf zette een foto op de voorpagina: vrouwen in zwarte dracht die door het glas naar hun besmette kinderen keken. Erboven stond: “Staphorst huilt bij een glazen kooi.”

De pers stond in die weken overal. De Telegraaf, Tubantia, Het Vrije Volk, de Leeuwarder Courant, Het Parool en Elsevier schreven erover. Buitenlandse kranten spraken van middeleeuwse toestanden. In Vrij Nederland schreef Hugo Brandt Corstius, onder zijn schrijversnaam Battus, scherpe stukken. Een lezer van Het Parool stuurde een brief in met de kop “Stop de waanzin in Staphorst”. Hij riep mensen op om een kaart te sturen naar minister Carel Polak. Er ging zelfs een gerucht dat het dorp van de buitenwereld zou worden afgesloten. Dat bleek niet waar.

Een fotograaf van het persbureau Anefo legde dat jaar iets heel gewoons vast. Op zijn foto spelen kinderen bij een school. Het bijschrift luidt: “Uitbraak polio in Staphorst. Spelende kinderen bij een school.” De foto ligt nu in het Nationaal Archief.

BIJ HET GRAF WERD HET WOORD NIET UITGESPROKEN

Op 16 maart werden de eerste twee kinderen begraven. Dominee Dorsman sprak bij de begrafenis. Het woord polio sprak hij niet uit. Hij sprak over berusting en over het aardse tranendal. Met die oude uitdrukking bedoelen gelovigen dat het leven op aarde vol verdriet is, en dat de echte troost pas in de eeuwigheid ligt.

Bij de begrafenis waren ook verslaggevers en fotografen. Het leidde tot spanningen tussen de pers en de mensen bij het graf.

Dorsman liet zich in die weken weinig zien aan journalisten. In De Groene komt hij er later niet mild af. Wie hem als herder van zijn gemeente wil begrijpen, mist zijn eigen woorden. Er is geen interview met hem dat ik heb kunnen vinden. Ik kan dus alleen vertellen wat hij deed: hij begroef de kinderen van zijn dorp, en tegenover de buitenwereld zweeg hij.

In de nacht van 22 op 23 maart spijkerde iemand papieren aan de bomen rond zijn huis. De politie haalde ze de volgende ochtend weg. Wat erop stond, vermeldt de bron niet. Volgens Van der Heijden bleef de dominee onbewogen.

“JULLIE IN DE RANDSTAD ZIJN ER ERGER AAN TOE”

Tegen een verslaggever van Elsevier zei een inwoner kort: “Jullie in de Randstad zijn er erger aan toe dan wij met die polio.”

Je kunt die zin lezen als koppigheid. Je kunt hem ook lezen als de stem van iemand die zijn dorp bespot ziet door mensen die volgens hem zelf iets kwijt zijn. Wie van buiten keek, zag een dorp dat achterbleef. Wie van binnen keek, zag een dorp dat trouw bleef.

Van Lookeren Campagne, de arts die de zieke kinderen behandelde, vond het woord “achterlijk” onterecht. Hun opvattingen over inenten vond hij wel verkeerd.

Dwang kwam er niet; de burgemeester had al gezegd dat dat niet kon. Bijkerk en Landheer schreven in mei 1971 een medisch verslag in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Ze waren onder de indruk van de inentingscampagne. Die had volgens hen de verwachtingen overtroffen.

EEN DOMINEE IN NIEUWLEUSEN

Niet alle predikanten in de streek dachten hetzelfde. In het buurdorp Nieuwleusen stond dominee A. de Redelijkheid. Hij gaf een blad uit, De lichtende kaars, en was voorzitter van de Nederlandse tak van de Mbuma-zending, een zendingsorganisatie. Hij sprak zich uit voor inenten.

De zending schorste hem daarna. Meer weet ik er niet van, en ik heb het verhaal maar in één bron gevonden.

Het laat zien dat de strijd in 1971 ook binnen de kerken werd gevoerd. Er stond geen blok van gelovigen tegenover een blok van artsen. Er waren predikanten die over de ziekte zwegen en een predikant die voor inenten pleitte. Er waren ouders die weigerden, en ouders die op vrijdag 5 maart een klontje kwamen halen.

NEGENENDERTIG

Toen de epidemie voorbij was, telde Van der Heijden negenendertig besmettingen. Vijf kinderen waren gestorven. Vijftien mensen hielden blijvend letsel. Het programma Andere Tijden van de VPRO noemt dezelfde aantallen. Het was ongeveer vier keer zoveel als bij de kleinere uitbraken van de jaren daarvoor.

Achter die getallen zitten levens. In 2021 vertelde een vrouw uit het dorp aan Hart van Nederland dat ze al vijftig jaar verlamd is door polio. Ze zei dat de ziekte nog steeds niet helemaal uit de wereld is. Bang dat het opnieuw uitbreekt, was ze niet.

In hetzelfde artikel legde polio-onderzoeker Erwin Duizer uit dat de kans kleiner is geworden dat het virus in een gemeente met weinig ingeënte kinderen terechtkomt. Als het toch gebeurt, kunnen de gevolgen volgens hem vergelijkbaar zijn met die van 1971. Hij wees erop dat in 2019 meer dan een miljoen Nederlanders naar landen buiten Europa reisden.

En toen veranderde er iets. Na de epidemie steeg de vaccinatiegraad in Staphorst en de dorpen eromheen tot dicht bij het landelijke gemiddelde van negentig procent, zo schrijft Van der Heijden. Dat kan alleen als ook ouders die eerder hadden geweigerd, hun kinderen lieten inenten.

WAT BLEEF, EN WAT TERUGKWAM

Helemaal voorbij was het niet. In 1978 kwam er opnieuw een polio-epidemie onder bevindelijk gereformeerden. In 1992 en 1993 volgde de laatste uitbraak in Nederland, met 71 zieken en 2 doden, vooral in de omgeving van Streefkerk. Sinds 1994 is er volgens het RIVM in Nederland geen polio meer vastgesteld.

Webbink en Ultee lieten in 2004 zien hoe sterk geloof en inenten in Nederland met elkaar samenhangen. In gemeenten met veel stemmers op de SGP, de Staatkundig Gereformeerde Partij, lag de vaccinatiegraad lager. De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert voor polio minstens tachtig procent, schreven ze.

In 2013 was de vaccinatiegraad tegen difterie, tetanus en polio onder schoolkinderen in Staphorst 80,6 procent, tegen ongeveer 95 procent in de meeste gemeenten. Burgemeester Joop Alssema vertelde dat jaar aan Binnenlands Bestuur dat de kerken hun leden vrijlaten, ook in deze keuze. Hij had zijn eigen kinderen laten inenten. Ouders die op Gods voorzienigheid vertrouwen, wilde hij niet oproepen om het ook te doen. “We zijn markant, maar niet achterlijk,” zei hij.

In 2004 ging de Nederlandse Hervormde Kerk samen met twee andere kerken op in de Protestantse Kerk in Nederland. Een deel van de orthodoxe hervormden wilde die fusie niet en ging verder als Hersteld Hervormde Kerk. De gemeente in Staphorst is nu een van de grootste van dat kerkgenootschap. De Dorpskerk aan de Gemeenteweg is haar kerk.

Wat heeft de gemeente van Staphorst veranderd in de samenleving? Het is een vreemde vraag bij een verhaal waarin kinderen stierven. Wel heeft 1971 iets in gang gezet. Heel Nederland sprak in die weken over de grens tussen het geweten van ouders en de gezondheid van kinderen. Sociologen gingen later met de ouders zelf praten, in plaats van alleen over hen. En in het dorp steeg na die maart het aantal ingeënte kinderen sterk.

Ik kies hier geen kant. Ik zie artsen die vochten voor kinderen die ze niet kenden. Ik zie ouders die God niet voor de voeten wilden lopen. Ik zie een dominee die bij een graf de naam van de ziekte niet noemde, en een andere dominee die na zijn pleidooi voor inenten werd geschorst.

In 2007 maakte Andere Tijden er een uitzending over. De titel was kort: Polio in Staphorst. De naam van het dorp en de naam van de ziekte waren aan elkaar vast komen te zitten.

EEN STEEN UIT 1763

Wie nu aan de Gemeenteweg staat, ziet weinig van dat alles. De toren werd in 1973, twee jaar na de epidemie, ingeschreven als rijksmonument. De sluitsteen boven de deur draagt nog steeds de naam van de vrouw die in 1763 de eerste steen legde.

Aan de overkant liggen in het inloophuis Bijbels in dertig talen, naast een kerkbank. Vrijwilligers vertellen er over het geloof van hun dorp.

Buiten, op het plantsoen naast de kerk, staat de oude klok van Van Wou en Schonenborch. Hij werd gegoten lang voordat Magdalena Maria van Dam de eerste steen van de toren legde. Hij is er nog steeds.

GA ER ZELF HEEN

De Dorpskerk staat aan de Gemeenteweg in Staphorst, op nummer 52. De toren uit 1763 is een rijksmonument, net als de pastorie uit 1909 aan dezelfde weg. Naast de kerk staat op het plantsoen de oude klok. De kerk zelf is niet open voor bezoekers.

Recht tegenover de kerk is Kerkzicht, het inloophuis van de Hersteld Hervormde Gemeente. Vrijwilligers vertellen er over het geloof, de kerk en de Staphorster gewoonten. Er staan een kerkbank en een nagebouwde klokkenstoel. Kijk voor openingstijden op de website van Kerkzicht.

Aan dezelfde weg staat op nummer 24 een boerderij van het Staphorster type die ook rijksmonument is. Vraag toestemming voordat je mensen fotografeert.