Den Haag

Aan de Thomas Schwenckestraat in Den Haag staat een buurthuis met een kapel erin. Het heet Bethel. Er is een huiskamer waar vijfendertig mensen in passen, een zaaltje boven voor kinderwerk, en een kapel voor honderdvijftig mensen, met een ringleiding voor wie slecht hoort. Op de website van Bethel staan de buurtkoffie, de buurtmaaltijd, een creaclub en een buitenspeeldag. Er is hulp voor wie vastloopt met een telefoon, met geldzaken of met een juridische vraag. Op zondagmiddag klinkt er deze winter klassieke muziek, gratis.

Een gewoon adres in een gewone straat. Bethel noemt zichzelf ook geen kerk. Het is een buurt- en kerkhuis, een project van Stek, een Haagse stichting voor stad en kerk. Het gebouw is van de diaconie van de Protestantse Gemeente Den Haag. De diaconie is het deel van een protestantse gemeente dat voor mensen in nood zorgt.

In die kapel ging in het najaar van 2018 een kerkdienst van start die ruim drie maanden niet ophield. Dag en nacht, zondag en maandag, met Kerst en Oud en Nieuw. Bijna duizend voorgangers stonden er achter de lessenaar, zo telden de organisatoren. Media in meer dan dertig landen schreven erover. En aan het eind lag er in de Tweede Kamer een regeling waardoor honderden kinderen in Nederland mochten blijven.

Hoe kwam een buurthuis zover?

NEGEN JAAR WACHTEN

Het begon met een gezin uit Armenië. Vader, moeder en drie kinderen kwamen in 2010 naar Nederland. De vader was in Armenië politiek actief geweest. Hij zei dat hij daar in de gevangenis gemarteld was en dat zijn leven er gevaar liep. Zo vertelde hij het zelf, en op grond daarvan vroeg het gezin asiel aan.

Wat volgde, was een procedure van bijna zes jaar. Een rechter gaf het gezin eerst gelijk, maar de staat ging in beroep. Uiteindelijk wees de Raad van State, de hoogste rechter in vreemdelingenzaken, de verblijfsvergunning af. Een beroep op het kinderpardon werd ook afgewezen. Het kinderpardon was een regeling uit 2013 voor kinderen die vijf jaar of langer in Nederland woonden en hier geworteld waren. In de praktijk kreeg maar een klein deel van de aanvragers een vergunning.

In 2018 waren de kinderen 21, 19 en 15 jaar oud. Ze woonden toen negen jaar in Nederland. De staat besloot dat ze terug moesten. Drie keer probeerde de overheid in die jaren het gezin uit te zetten.

Het gezin woonde in een asielzoekerscentrum in Katwijk. Toen de uitzetting dichtbij kwam, vonden ze eerst onderdak in een gereformeerde kerk in Katwijk. Daar bleven ze vier weken. Toen werd duidelijk dat de politie een kerk wel mocht binnengaan. Alleen een kerkdienst mocht ze niet onderbreken.

EEN WET UIT 1994 EN EEN KAARS

Die regel staat in de Algemene wet op het binnentreden. Artikel 12 bepaalt dat de overheid een kerkgebouw niet betreedt zolang daar een godsdienstoefening aan de gang is. De Raad van Kerken schrijft in zijn brochure over kerkasiel dat dit geen strafbaar feit is en ook geen burgerlijke ongehoorzaamheid. Wel moet een kerk die een vreemdeling onderdak geeft, de autoriteiten inlichten.

Een gemeente die zo’n gezin wil beschermen, moet dus één ding doen: de dienst mag nooit stoppen.

In Katwijk kon dat niet. Den Haag kon het wel. Op vrijdag 26 oktober 2018 begon de Protestantse Kerk Den Haag een doorlopende kerkdienst in Bethel. Het gezin was er volgens een Amerikaanse database van geweldloze acties twee dagen eerder heen gebracht. Op de altaartafel ging een kaars branden die pas aan het eind gedoofd zou worden.

Theo Hettema, predikant en voorzitter van de Algemene Kerkenraad van de Protestantse Kerk Den Haag, was een van de initiatiefnemers. De Algemene Kerkenraad is het bestuur boven de verschillende wijkgemeenten van de stad. Derk Stegeman, predikant en directeur van het Straatpastoraat Den Haag, werd coördinator van het kerkasiel.

De kerk vroeg twee dingen. Staatssecretaris Mark Harbers van Justitie en Veiligheid had een discretionaire bevoegdheid: het recht om in schrijnende gevallen toch een vergunning te geven. Die moest hij gebruiken voor dit gezin. En het kinderpardon moest anders, want volgens de kerk zaten ongeveer vierhonderd kinderen in een vergelijkbare situatie.

“HET IS GODSONMOGELIJK OM HET ALLEEN TE DOEN”

Een dienst die niet stopt, moet je organiseren. Er moest altijd iemand voorgaan. Er moesten steeds minstens drie mensen van buiten het gezin in de kapel zijn, zodat het echt een kerkdienst bleef. Dat staat in de Amerikaanse database. De diensten werden in blokken verdeeld. Een voorgangersechtpaar uit Almelo leidde volgens de NOS een dienst van twee uur. Andere blokken waren langer.

Het Haagse kerkblad Kerk in Den Haag beschreef in december hoe het werkte. De Haagse Protestantse Gemeente maakte een rooster dat de gaten vulde. Veertien coördinatoren regelden de praktische kant. Als er weinig bezoekers waren, werd een voorganger gebeld. In de vierde week hadden al 350 verschillende voorgangers in Bethel gestaan, en waren er 1.500 bezoekers geweest. Twee paaskaarsen waren opgebrand. De paaskaars is een grote kaars die in veel kerken met Pasen wordt aangestoken als teken van de opgestane Christus.

“Het is godsonmogelijk om het alleen te doen,” zei ds. Karl van Klaveren van de Houtrustkerk, “24 uur per dag, 7 dagen per week.” Liesbeth Kromhout, coördinator van de diaconie van diezelfde kerk, kwam regelmatig langs en begon een gespreksgroep voor vluchtelingen. Waarom ze het deed? “Het is gewoon onze plicht.”

Een paar dagen na het begin, op 30 oktober, preekte ds. René de Reuver in de kapel. Hij was scriba van de Protestantse Kerk in Nederland, de hoogste ambtelijke functie van het landelijke kerkgenootschap. Hij koos de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan, het verhaal van Jezus over een vreemdeling die stopt voor een gewonde man langs de weg. De Reuver zei: “Omwille van de humaniteit konden we dit gezin niet aan hun lot overlaten.”

Ik vind dit het stille deel van het verhaal. Geen camera’s, wel een rooster, een telefoon en mensen die ook ’s nachts kwamen. Drie maanden lang.

EEN ICOON UIT DE PAROCHIE

Het bleef geen protestantse zaak. De Haagse Parochie Noord, een rooms-katholieke parochie, schonk een icoon aan de kapel. Een icoon is een geschilderde afbeelding die in de oosterse en katholieke traditie gebruikt wordt bij gebed. Deze heette “Madonna del Mare Nostrum”: Maria van onze zee, een verwijzing naar de Middellandse Zee, waar vluchtelingen verdrinken.

Christianity Today, een Amerikaans evangelisch blad, beschreef wie er allemaal kwam. Predikanten van de Protestantse Kerk, pinkstervoorgangers, baptisten, orthodox-gereformeerden en katholieken. Het blad schreef dat ze de dienst vaak overdroegen aan collega’s met wie ze theologisch of in de manier van vieren weinig deelden. De directeur van Missie Nederland, het samenwerkingsverband van evangelische kerken en organisaties, ging zelf meermaals voor.

De aantallen groeiden met de weken. Op 1 december meldde de NOS dat vijfhonderd predikanten zich hadden aangemeld. De New York Times sprak later van meer dan 550 voorgangers uit zo’n twintig kerkgenootschappen. De Raad van Kerken hield het na afloop op bijna duizend voorgangers, uit veel tradities en van binnen en buiten Nederland, en ongeveer twaalfduizend kerkgangers. Het zijn de tellingen van de betrokkenen zelf, op verschillende momenten. Dat er honderden voorgangers uit het hele land kwamen, staat vast.

DRIE JONGEREN ACHTER EEN GESLOTEN DEUR

Voor het gezin was Bethel een schuilplaats en een gevangenis tegelijk. Wie het gebouw verliet, kon op straat worden aangehouden. De jongste kon niet naar school. Volgens BuzzFeed News kregen de kinderen in het gebouw les en psychologische steun, en brachten bezoekers van alles mee.

Na vier weken zei de oudste dochter tegen de NOS: “Als ik besef dat wij hier al vier weken zitten, dan schrik ik eigenlijk.”

Het verhaal ging de wereld over. Media in meer dan dertig landen brachten het, vaak op de voorpagina. Hettema kreeg mailtjes uit de Verenigde Staten. Christianity Today zette de Haagse dienst naast Amerikaanse kerken waar in die maanden ook mensen zonder papieren onderdak vonden. Daar werd een van hen gearresteerd op weg naar een afspraak met de immigratiedienst.

Er klinkt bij dit soort werk vaak een woord van Jezus over het laatste oordeel. Hij zegt daar tegen de mensen die Hem hielpen: Ik was een vreemdeling en u hebt Mij gastvrij onthaald. (Mattheüs 25:35). In Bethel klonken in die weken preken over de Samaritaan en over de Bijbelse opdracht om om te zien naar de weduwe, de wees en de vreemdeling. Niet iedereen in Nederland las die opdracht op dezelfde manier.

“ARMPJE DRUKKEN” MET DE OVERHEID

Al op 7 november kwam de eerste politieke tegenwind. De fractievoorzitter van de VVD in de Haagse gemeenteraad wilde dat het kerkasiel ophield. Hij zei: “Een kerk of andere religieuze instelling mag nooit besluiten van een democratisch gelegitimeerde overheid frustreren.” Nederland had volgens hem ruimte voor echte vluchtelingen, en wie geen vluchteling was, moest gaan. Alleen zo kon de opvang eerlijk blijven. Hoe hij het kerkasiel wilde beëindigen, zei hij niet.

Ook binnen christelijke kring was er twijfel. Een oud-fractievoorzitter van de ChristenUnie zei tegen Nieuwsuur dat de kerk niet moest “armpje drukken” met de overheid. Hij noemde het bedreigend voor de rechtsstaat als mensen zich niet neerleggen bij een uitspraak van de rechter. En hij zag een kerk waar kinderen niet uit konden, zonder plan B. Volgens Christianity Today vonden sommige evangelischen en theologen dat hier eredienst en politieke actie door elkaar liepen. Een dienst om een politiek doel te bereiken, is dat nog aanbidding?

Hettema gaf toe dat ook sommige kerkleden moeite hadden, met de vreemdelingen of met het middel. Hij hield vol dat de kerk binnen de wet bleef. “We creëren geen vrijstaat,” zei hij, “maar we zoeken een manier om humaan met elkaar om te gaan.” De politie respecteerde de wet, en de kerk ook.

Een columnist in Kerk in Den Haag noemde de dienst politiek gezien “een machteloos gebaar”. Hij zag er ook een stil protest in. De directeur van Missie Nederland schreef een blog voor de critici. De dienst was sober, schreef hij, gericht op God, zonder spandoeken of campagne, en hij verwees naar de profeet Amos, die over recht en gerechtigheid spreekt. Sommige critici gingen kijken en veranderden van gedachten. Anderen bleven bij hun bezwaar, ook als ze met het gezin meeleefden.

Een van wie anders ging denken, was de predikant van de kerk in Katwijk waar het gezin eerst had gezeten. Hij twijfelde eerst aan de doorlopende dienst. Na een bezoek preekte hij er zelf, over Psalm 27.

Wat zou jij gedaan hebben, als je kerkenraad je vroeg om een nacht in die kapel te staan?

KERST ZONDER ANTWOORD

De kerken lieten het niet bij bidden. Op hun verzoek liet Inlia, een kerkelijke stichting die uitgeprocedeerde asielzoekers bijstaat, het dossier van de vader in Armenië natrekken. Volgens de kerk bevestigde dat onderzoek dat zijn leven er gevaar liep. Het nieuwe dossier ging om privacyredenen alleen naar de staatssecretaris. Wij kunnen het dus niet controleren.

Op 20 december besloot Harbers zijn discretionaire bevoegdheid niet te gebruiken. De nieuwe stukken veranderden zijn besluit niet. De toekomst van het gezin kon volgens hem “niet in Nederland liggen”. De volgende dag besloot de kerkenraad door te gaan. Hettema noemde de gronden voor het besluit “dermate betwistbaar dat de kerk niet anders kan dan doorgaan met het kerkasiel”.

Dus ging de dienst door, de kerstnacht in en het nieuwe jaar in. Achteraf vertelde de kerk dat juist de nachten zwaar waren. Dan was het soms moeilijk om voorgangers en kerkgangers te vinden. Het rooster hield het.

DE NACHT VAN 29 JANUARI

In Den Haag draaide intussen ook de politiek. Het kinderpardon lag al langer gevoelig in de regeringscoalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. D66 en ChristenUnie wilden een ruimere regeling, de VVD niet. Ongeveer een week voor het besluit schoof ook het CDA op, schreef de Groningse onderzoeker Christoph Grüll. Daarmee was er binnen de coalitie een meerderheid tegenover de VVD. De Raad van Kerken schreef een brief aan de premier, de minister en de partijleiders.

In de nacht van 29 januari 2019 kwamen de vier partijen eruit. Het was een ruil. Voor de ongeveer zeshonderd tot zevenhonderd kinderen die al in Nederland waren, werd de regeling ruimer. Wie niet had meegewerkt aan het eigen vertrek, werd daarom niet langer afgewezen. Daar stond tegenover dat het kinderpardon voor nieuwe gevallen werd afgeschaft. De staatssecretaris verloor zijn discretionaire bevoegdheid; voortaan zou de directeur van de IND schrijnende gevallen beoordelen. En Nederland zou elk jaar 500 vluchtelingen uit kampen van de Verenigde Naties opnemen in plaats van 750.

De volgende dag debatteerde de Tweede Kamer erover. Links was blij met de verruiming, maar een GroenLinks-Kamerlid noemde het besluit over de vluchtelingen uit de kampen “miezerige koehandel”. De SGP noemde het een compromis waarbij rechtvaardigheid op korte termijn werd ingeleverd. De PVV sprak van een “feest voor de asielindustrie” en zei dat uitspraken van de rechter teniet werden gedaan. Forum voor Democratie wees op de gezinnen die wel vertrokken waren en nu buiten de boot vielen.

Wie Bethel wil beoordelen, moet beide kanten van die ruil meewegen.

EEN KAARS VAN 2.300 UUR

Op woensdag 30 januari om half twee begon in Bethel de afsluitende viering. De kapel was vol. Doorgaan zou nu “gekunsteld” zijn, zei Stegeman. Volgens hem hadden Kamerleden van de coalitie hem verzekerd dat het gezin onder de nieuwe afspraak viel. Het gezin was “heel opgelucht en blij”.

De oudste dochter sprak. Ze zei dat het onwerkelijk was om eindelijk weer naar buiten te kunnen en rond te lopen. De kerk was voor hen een thuis geworden, met verdrietige en mooie momenten. Hettema dankte voor “een veilige toekomst voor honderden vluchtelingengezinnen”. Hij zei ook dat de kerk zorgen had over de lagere opvang uit de kampen, en dat ze zou blijven strijden voor een menselijke opvang van vluchtelingen.

Toen werd de kaars op de altaartafel gedoofd. Volgens Christianity Today had die meer dan 2.300 uur gebrand. Op de deur kwam een bord: de kerk was gesloten.

Van de Nederlandse afdeling van de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties kwam een gemengde reactie. Ze waren blij voor de kinderen. Ze vonden het jammer dat dit ging ten koste van vluchtelingen in de kampen die bescherming nodig hadden.

VIJFHONDERDNEGENENZESTIG KINDEREN

Het gezin kreeg op 26 maart 2019 een verblijfsvergunning. De oudste dochter meldde het op Twitter en bedankte iedereen “voor jullie steun, jullie gebeden, kaarsjes”.

Wat leverde de regeling verder op? De IND ging in maart 2019 1.070 kinderen opnieuw beoordelen. In 2021 gaf de staatssecretaris cijfers in antwoord op Kamervragen. Van de 2.190 mensen die onder de afsluitende regeling waren beoordeeld, kregen er 1.071 een vergunning. Daaronder waren 569 kinderen. 948 mensen werden afgewezen, onder wie 439 kinderen. Kinderrechtenorganisatie Defence for Children zei dat maar de helft van de kinderen die zij kende in aanmerking kwam.

Honderden kinderen mochten dus blijven die anders waren uitgezet. Honderden anderen niet. En de regeling zelf verdween. In mei 2025 werd voor het eerst sinds 2019 een gezin met in Nederland gewortelde kinderen uitgezet, een moeder met drie kinderen, naar Nigeria. De NOS schreef dat er geen regeling meer bestaat voor kinderen die vijf jaar of langer in Nederland wonen. Ongeveer 420 kinderen zitten in een vergelijkbare situatie.

Hoe je over Bethel denkt, hangt er dus ook van af welke kinderen je telt.

“ALS DIT KERK IS, WIL IK ER HEEN!”

In de kerken zelf liet Bethel sporen na. In mei 2019 kwamen predikanten uit de grote steden in de kapel bijeen onder de titel “De inspiratie van Bethel”. In de uitnodiging stonden uitspraken van bezoekers. Een ervan: “Als dit kerk is, wil ik er heen!” Er waren mensen in de dienst geweest die zelden of nooit naar een kerk gingen.

Op 30 januari 2020, precies een jaar na het einde, werd een boekje over het kerkasiel besproken. Kerk in Actie haalde daarbij de woorden van de betrokkenen aan. Stegeman sprak van een “verbindende pelgrimage”. Hettema noemde het een “profetische liturgie”: een eredienst die iets zegt over de wereld buiten de muren. De Raad van Kerken herschreef in 2021 zijn brochure over kerkasiel en noemde Bethel daarin bij naam.

Ik vind het opvallend dat een buurthuis dit kon dragen, en dat het er zoveel kerken voor nodig had. Geen van hen kon het alleen.

Op de laatste dag hing er een bord op de deur van Bethel: de kerk was gesloten. Die deur is allang weer open. Wie nu aan de Thomas Schwenckestraat aanbelt, komt voor een kop koffie met de buurt, een maaltijd of een muziekmiddag. De kapel waar drie maanden lang iemand voorging, wordt nu gebruikt door geloofsgemeenschappen die er samenkomen om te vieren.

GA ER ZELF HEEN

Bethel ligt aan de Thomas Schwenckestraat 28-30 in Den Haag, in het westen van de stad. Het is een buurt- en kerkhuis van Stek, in een gebouw van de diaconie van de Protestantse Gemeente Den Haag. Let op: de Bethelkerk aan de Jurriaan Kokstraat in Scheveningen is een andere kerk.

Binnen is de kapel, waar het kerkasiel plaatsvond, met ruimte voor honderdvijftig mensen. Bethel is een buurthuis waar je binnen kunt lopen bij een buurtkoffie, een maaltijd of een concert. Een plaquette over het kerkasiel heb ik niet gevonden.

Boven zit ’t Valkennest, de ruimte voor kinder- en jeugdwerk. Kijk voor activiteiten en openingstijden op de website van Bethel Den Haag.