Zo zal het onder u niet zijn: waarom Jezus geen machtswoorden koos

Je kent het wel. Een vergadering, een etentje, een kerkelijk feest. Wie zit er naast de belangrijkste persoon? In Marcus 10 gebeurt precies dat. Jakobus en Johannes vragen Jezus om de plaatsen rechts en links van Hem in zijn heerlijkheid. De andere tien worden boos. En dan zegt Jezus iets wat ik steeds opnieuw moet lezen.

Twee rijtjes woorden

In Marcus 10:42-45 zet Jezus twee werelden naast elkaar. De heersers van de volken spelen de baas over hen, en hun groten laten hun macht gelden. Maar onder jullie is het niet zo ^[1][3].

Kijk naar de Griekse woorden. Ze vormen twee rijtjes:

Κατακυριεύω betekent iemand onder je macht brengen, als een eigenaar met volledige zeggenschap ^[1]. Κατεξουσιάζω is gezag naar beneden uitoefenen, vaak onderdrukkend ^[3]. Daartegenover: wie groot wil worden, moet dienaar zijn; wie de eerste wil zijn, slaaf van allen ^[2][4].

De opbouw is bewust. Hoe hoger de ambitie, hoe lager de plaats. En de reden staat in vers 45: de Zoon des mensen kwam niet om gediend te worden, maar om te dienen en zijn leven te geven als λύτρον (lytron), losprijs ^[5]. Dienen is bij Jezus geen stijl. Het loopt uit op het kruis.

Opvallend detail: κατακυριεύω komt maar vier keer voor in het Nieuwe Testament. Eén keer is in 1 Petrus 5:3, waar Petrus de oudsten zegt niet te heersen over wie hun zijn toevertrouwd ^[1]. Petrus zat erbij in Marcus 10. Jaren later geeft hij precies dat woord door.

Woorden die het Nieuwe Testament liet liggen

Als je alle leiderschapswoorden van het Nieuwe Testament overziet, zie je een patroon. De gewone titels voor heersers in de Grieks-Romeinse wereld, zoals ἄρχων (archōn), overste, κύριος (kyrios), heer, ἡγεμών (hēgemōn), landvoogd, en εὐεργέτης (euergetēs), weldoener, worden nooit als titel voor een christelijke leider gebruikt ^[6][7].

In plaats daarvan kiest het Nieuwe Testament:

• woorden uit Israëls traditie: oudste en herder;
• woorden voor toezicht en zorg, zoals opziener;
• dienstwoorden: dienaar, slaaf, rentmeester;
• zendingswoorden: apostel en evangelist.

Een rapport van de Faith and Order Commission van de Church of England stelt dat de schrijvers van het Nieuwe Testament de meest voor de hand liggende leiderswoorden van hun cultuur bewust lijken te hebben vermeden ^[6]. Paulus noemt zichzelf liever rentmeester, gezant, bouwmeester of tuinman ^[6]. Andrew Clarke concludeert dat Paulus tegendraads is ten opzichte van zijn cultuur, met een dienaarsmodel in plaats van een machtsmodel ^[8]. Tegelijk benadrukt Clarke dat er vanaf het begin wel leiderschap was in de gemeente ^[7].

Dienaar of gezant? Het debat over diakonos

Hier wordt het spannend. Lange tijd was de gangbare opvatting dat διακονία (diakonia) vooral nederige, liefdevolle dienst betekent, met het beeld van de tafelbediende als kern ^[10].

In 1990 kwam de Australische onderzoeker John N. Collins met een andere lezing. Hij onderzocht ongeveer 370 voorbeelden bij ongeveer 90 antieke auteurs ^[10]. Volgens Collins bestrijken de dienstwoorden drie soorten werk: een boodschap brengen, een opdracht uitvoeren namens een ander, en taken verrichten voor iemand ^[9]. Zulke rollen hadden vaak gezag, geen slaafse status. Een διάκονος is dan vooral iemand die gezonden is door een hogere opdrachtgever ^[9].

Er kwam ook kritiek. Peyton Craighill waardeert de methode, maar wijst op Matteüs 25:31-46. Daar is dienen aan de geringen dienen aan Jezus zelf. Dienst aan God en dienst aan mensen zijn niet te scheiden ^[9].

Wat ik mooi vind: beide lezingen komen op hetzelfde uit. Of je nu tafelbediende bent of gezant, je leidt niet op eigen gezag. Je gezag ligt bij Degene die je stuurt ^[9][10]. En Jezus zelf zegt in Lucas 22:26 dat de leidende moet zijn als de dienende ^[11].

Een eerlijke kanttekening

Het Nieuwe Testament vermijdt niet het gezag zelf. Hebreeën 13:17 roept op om de leidenden te gehoorzamen ^[11], en het woord ἐξουσία (exousia), gezag, wordt gewoon gebruikt ^[13]. Wat het vermijdt, is de taal van status en heerschappij. Bovendien is een argument op basis van woorden die ontbreken altijd voorzichtig te gebruiken. Het gewicht zit in de teksten waar de tegenstelling hardop wordt gemaakt, zoals Marcus 10, Lucas 22 en 1 Petrus 5.

Wat Jezus er zelf van maakte

In Johannes 13 laat Jezus zien wat Hij in Marcus 10 zei. Hij wast de voeten van zijn discipelen. Jey Kanagaraj wijst erop dat voetwassing in de joodse samenleving een taak voor slaven was ^[12]. Jezus draagt terecht de titels Heer en Meester, en juist daarom krijgt zijn dienen gewicht ^[12].

Dat raakt me. Je hoeft je gezag niet weg te gooien om te dienen. Maar je mag het nooit gebruiken om de baas te spelen. In je gezin, je werk, je kerk of je team is dat de toets: wie wordt er groter van jouw leiderschap, jij of de ander?