Leiden over culturen heen: wat de wereldkerk ons leert

Een Amerikaans team komt aan in Oost-Afrika voor een kinderprogramma. Alles staat klaar. Er zijn alleen geen kinderen. De lokale partner wist het al, maar had het slechte nieuws niet doorgegeven om de gasten niet te kwetsen ^[8].

Wie heeft hier gefaald? Niemand eigenlijk. Twee culturen botsten. En dat gebeurt in de kerk vaker dan je denkt, want de kerk is wereldwijd. Ik zocht uit wat onderzoek daarover zegt.

Wat overal gewaardeerd wordt

Het GLOBE-project is een van de grootste onderzoeken naar cultuur en leiderschap ooit. Ongeveer 170 onderzoekers verzamelden gegevens bij meer dan 17.000 managers in 62 samenlevingen ^[1][3].

Het opvallende: sommige eigenschappen worden bijna overal gewaardeerd. Betrouwbaar, eerlijk, rechtvaardig, bemoedigend, een teambouwer ^[2]. En sommige worden bijna overal afgewezen: dictatoriaal, meedogenloos, egocentrisch, een eenling ^[2]. Integriteit en inspiratie werden in minstens 95 procent van de landen als goed voor leiderschap gezien ^[4].

Lees dan 1 Timoteüs 3 en Titus 1 er eens naast. Onberispelijk, rechtvaardig, niet twistziek, niet hebzuchtig. En Petrus die oudsten vraagt geen heerschappij te voeren, maar voorbeelden te zijn (1 Petrus 5:3). GLOBE bewijst niets over de Bijbel. Maar het laat wel zien dat het Bijbelse karakter van een leider geen westerse voorkeur is.

Er zijn ook eigenschappen die per cultuur verschillen, zoals ambitie, risico nemen en zelfopoffering ^[4]. Zelfopoffering klinkt voor christenen als een vanzelfsprekende deugd. Toch geldt het niet overal als leiderschapskwaliteit ^[4]. En ambitie, in Amerika een gezonde drive, kan elders overkomen als eigenbelang.

Hoe Nederlands ben jij als leider?

Geert Hofstede onderzocht tussen 1967 en 1973 de antwoorden van ongeveer 117.000 IBM-medewerkers ^[5]. Zijn bekendste dimensie is machtsafstand: in hoeverre accepteren mensen met minder macht dat macht ongelijk verdeeld is ^[6]?

Dit zijn de Nederlandse scores in zijn model ^[7]:

Ter vergelijking: Maleisië scoort 104 op machtsafstand, Guatemala 95, de Verenigde Staten 40 en Denemarken 18 ^[6]. Wij zijn dus vrij plat, sterk individualistisch en gericht op samenwerking en consensus ^[5][7].

Wat betekent dat in de kerk? Een Nederlandse gemeente wil overleg en uitleg, geen bevelen. Een voorganger die zich op zijn ambt beroept zonder te zeggen waarom, verliest snel krediet. Maar een leider uit een land met hoge machtsafstand kan onze directheid ervaren als gebrek aan respect.

Beide culturen kunnen zich trouwens op de Bijbel beroepen. De een op Hebreeën 13:17, over voorgangers gehoorzamen. De ander op Marcus 10:43-44, waar wie groot wil zijn de διάκονος (diakonos, dienaar) van de anderen moet worden. Het helpt om te zien welke teksten jij vanzelfsprekend vindt, en welke lastig.

Een kanttekening: Hofstede is fel bekritiseerd. De IBM-steekproef bestond vooral uit verkopers en technici, met weinig vrouwen en minderheden ^[5]. Zijn dimensies beschrijven gemiddelden, geen individuen.

Ubuntu: ik ben omdat wij zijn

In zuidelijk Afrika klinkt een spreekwoord in het Zulu: umuntu ngumuntu ngabantu, "een persoon is een persoon door mensen" ^[13][14]. Het woord ubuntu betekent menselijkheid ^[14]. Het staat voor onderlinge afhankelijkheid, gemeenschap boven individu en verantwoordelijkheid voor elkaar ^[14]. In het Swahili heet het utu ^[14].

Aartsbisschop Desmond Tutu werkte het christelijk uit. Hij beschreef iemand met ubuntu als open en beschikbaar voor anderen ^[14]. Je hoort er de gemeente als lichaam in (1 Korintiërs 12).

Maar ook hier is kritiek. Sommigen zeggen dat de definitie vaag is, en dat harmonie als plicht onderdrukkend kan worden ^[14]. Ubuntu is dus geen kant-en-klaar "Afrikaans dienend leiderschap".

Wat christelijke onderzoekers ontdekten

De Africa Leadership Study deed iets wat ik heel sterk vind. Ze vroeg niet wat er misgaat met Afrikaanse leiders. Ze vroeg Afrikaanse christenen welke leiders hun leven en gemeenschap goed hadden beïnvloed ^[15]. Meer dan 8.300 lekenleiders en predikanten in Angola, de Centraal-Afrikaanse Republiek en Kenia werden bevraagd ^[15]. De resultaten verschenen in 2017 in een boek van Robert Priest en Kirimi Barine ^[16].

Drie auteurs schreven over leiden over culturen heen:

• Sherwood Lingenfelter zegt dat leiders hun eigen cultuur meenemen, vaak zonder het te merken. Hij ziet goed leiderschap als een kwestie van verbondsrelaties, met gedeelde visie en vertrouwen ^[9].
• James Plueddemann was dertien jaar zendeling in Nigeria. Zijn kernpunt: de Schrift bepaalt het doel van leiderschap, maar schrijft geen leiderschapsstijl voor ^[8].
• Duane Elmer vroeg wereldwijd wat mensen van westerse zendelingen vonden. Een antwoord: ze zouden effectiever zijn als ze niet dachten dat ze beter waren ^[10]. Dienen is pas dienen als de ander het als dienst herkent ^[10].

De kerk is verhuisd

Misschien het belangrijkste feit van allemaal. In 1900 waren Europa en Noord-Amerika het hart van de christenheid ^[12]. In 2025 woont 69 procent van de christenen in het Zuiden, en voor 2050 wordt 78 procent verwacht ^[11]. Afrika heeft inmiddels de grootste christelijke bevolking van alle continenten ^[12].

Philip Jenkins zei het al in 2002: de typische christen is niet langer een Europese of Amerikaanse man, maar een arme vrouw in een stad in het Zuiden ^[17].

Voor ons in Nederland betekent dat: het leiderschap van de wereldkerk wordt steeds meer Afrikaans, Latijns-Amerikaans en Aziatisch. Wij zijn niet meer het centrum. Dat vraagt om luisteren en om leren van broers en zussen die het anders doen.