Dienend leiderschap: wat onderzoek echt laat zien

Een groep reizigers maakt een lange tocht. Een van hen, Leo, doet de klusjes, zingt liedjes en houdt de groep bij elkaar. Dan verdwijnt hij, en de groep valt uit elkaar. Later blijkt Leo het hoofd van de hele orde te zijn die de reis organiseerde.

Dat verhaal van Hermann Hesse las Robert Greenleaf in 1958. Het werd de vonk voor een idee dat inmiddels overal opduikt: dienend leiderschap ^[1]. Ik wilde weten wat daar wetenschappelijk van overeind blijft.

Een man van AT&T met een Quaker-hart

Greenleaf was geen dominee. Hij werkte ongeveer veertig jaar bij het Amerikaanse telefoonbedrijf AT&T ^[1]. In 1970 schreef hij het essay The Servant as Leader. Zijn bekendste toets is één vraag: "Do those served grow as persons?" ^[1] Groeien de mensen die je dient als persoon?

Minder bekend is dat Greenleaf lid was van Quaker-gemeenten. Volgens Larry Spears groeide zijn denken uit die overtuigingen: eerste onder gelijken, samen zoeken naar consensus, overtuigen in plaats van dwingen ^[2]. Dienend leiderschap is dus geen seculier idee dat christenen moeten "kerstenen". Het komt juist uit een christelijke traditie.

Spears haalde later tien kenmerken uit Greenleafs werk, zoals luisteren, empathie, heling, rentmeesterschap en gemeenschap bouwen ^[3]. Mooi, maar God, gebed, genade en het kruis staan er niet in. Voor een christen is de lijst dus niet compleet.

Hoe meet je dienen?

Wie iets wil onderzoeken, moet het meten. Bij dienend leiderschap leverde dat zestien vragenlijsten op ^[4].

Een paar opvallende:

• De Servant Leadership Survey van Dirk van Dierendonck en Inge Nuijten (Erasmus Universiteit, 2011): 30 vragen, acht dimensies, getest bij 1.571 mensen in Nederland en het Verenigd Koninkrijk ^[5]. Daarin staan vergeving en nederigheid naast moed en aanspreekbaarheid. Dienen is hier dus niet hetzelfde als slap zijn.
• De SL-28 en SL-7 van Robert Liden en collega's. De korte versie van zeven vragen hangt sterk samen met de lange versie van 28 ^[6].
• Het model van Wong en Page (Trinity Western University) benoemt ook wat dienend leiderschap blokkeert: autoritaire hiërarchie en egoïstische trots ^[7].

Opvallend: de diepste deugden lieten zich het slechtst meten. Nederigheid kwam bij Page en Wong niet als aparte factor naar voren ^[7]. Altruïsme en dienen zelf ook niet in een ander instrument ^[8]. Misschien omdat ze door alles heen werken.

Wat de grote overzichtsstudies zeggen

Eva en collega's (2019) analyseerden 285 artikelen uit twintig jaar onderzoek. Hun conclusie: een onduidelijke en wisselende definitie heeft de theorievorming vertraagd ^[4].

Hoch en collega's (2018) keken of dienend, ethisch en authentiek leiderschap iets toevoegen aan transformationeel leiderschap. Ethisch en authentiek voegden weinig toe. Dienend leiderschap verklaarde wel een breder scala aan uitkomsten ^[9].

Lee en collega's (2020) bundelden 130 steekproeven uit 124 publicaties ^[10]. Dienend leiderschap voorspelde meer dan de andere stijlen, en dat liep deels via vertrouwen in de leider ^[10].

Bron: Lee e.a., manuscriptversie ^[11].

Dienend leiderschap hangt dus vooral samen met hoe mensen met elkaar omgaan, en minder met pure productiviteit ^[11]. Voor een gemeente vind ik dat bemoedigend. En het werkte niet alleen in westerse culturen: in culturen met meer machtsafstand hing het zelfs sterker samen met teamprestatie ^[11].

Waar je eerlijk over moet zijn

Wie zegt "onderzoek bewijst dat dienend leiderschap werkt", zegt te veel. Dit zijn de zwakke plekken:

1. Vaagheid. Greenleaf gaf geen definitie, maar een beeld. Daarna kwamen zestien instrumenten met steeds andere dimensies ^[4].
2. Overlap. Dienend en authentiek leiderschap hangen samen met .84, dienend en ethisch met .82 ^[11]. Vragenlijsten meten misschien deels hetzelfde: een algemene indruk van een goede leider.
3. Meetmethode. Het meeste onderzoek leunt op zelfrapportage op één moment. Oorzaak en gevolg zijn dan lastig vast te stellen ^[11]. Bovendien gebruiken studies verschillende instrumenten, dus de vraag blijft steeds: welk dienend leiderschap, gemeten met welk instrument ^[4]?
4. Dienen als middel. Veel onderzoek kijkt naar dienen als strategie voor betere prestaties. Maar als je dient omdat het iets oplevert, dien je dan nog?

Wat onderzoek onder voorgangers laat zien

Dan de mensen die in de kerk leiden. Barna vroeg Amerikaanse protestantse hoofdpredikanten of ze het afgelopen jaar serieus aan stoppen hadden gedacht. In januari 2021 was dat 29 procent, in maart 2022 42 procent ^[12]. De belangrijkste redenen: de enorme stress (56 procent), eenzaamheid (43 procent) en politieke verdeeldheid (38 procent) ^[12]. Het ging om de periode van de coronapandemie, wat de cijfers deels kan verklaren ^[12].

Het Clergy Health Initiative van Duke University volgde methodistische predikanten in North Carolina. Meer dan tien procent had symptomen van depressie, ongeveer het dubbele van het landelijk gemiddelde ^[13]. Je zorg voor anderen kan je eigen gezondheid schaden, zo vat het vakblad het samen ^[13].

Voor Nederland is weinig goed onderzoek gevonden. Een arbeidsmarktonderzoek in de PKN liet predikanten juist buiten beschouwing ^[14]. Dat is een echte leemte.

Wat neem ik hieruit mee? Onderzoek kan laten zien wat samenhangt met gezonde gemeenschappen. Het kan niet bepalen wat God van leiders vraagt. Jezus kwam niet om gediend te worden, maar om te dienen (Marcus 10:45). Dat is geen techniek. Dat is navolging, ook als het niets oplevert.