Oudsten, opzieners en dienaren: hoe de eerste gemeenten leiding hadden

Stel je een huiskamer voor in Efeze, ergens in de eerste eeuw. Een paar gezinnen, een maaltijd, een brief van Paulus die wordt voorgelezen. Wie had daar de leiding? Een dominee of kerkenraad was er niet, en toch was er leiding. Ik ben gaan uitzoeken hoe dat eruitzag, en ik ontdekte dat de woorden zelf al veel vertellen.

Drie woorden die door elkaar lopen

Het Nieuwe Testament gebruikt drie hoofdwoorden voor gemeenteleiders.

Presbyteros is de vergrotende trap van "oud" en komt 66 keer voor ^[2]. Het woord heeft zijn wortels in Israël, waar oudsten al sinds de woestijntijd een rol speelden, en niet in het Griekse stadsbestuur ^[15]. Episkopos komt maar vijf keer voor ^[1]. Ons woord bisschop komt ervan. Diakonos komt 29 keer voor, van de bedienden in Kana tot Febe, dienares van de gemeente in Kenchreeën ^[3].

Het opvallende is dat oudste en opziener soms over dezelfde mensen gaan. In Handelingen 20 roept Paulus de oudsten van Efeze bij zich. Even later zegt hij tegen dezelfde groep dat de Heilige Geest hen tot opzieners heeft gesteld, om de gemeente te hoeden ^[1]. In Titus 1 gebeurt hetzelfde: eerst oudsten, dan "want een opziener moet onberispelijk zijn" ^[1]. Thayer zegt daarom dat oudste de waardigheid aanduidt en opziener de functie ^[2].

Wat Handelingen laat zien

Handelingen 6 is een mooi begin. Griekssprekende weduwen worden vergeten bij de dagelijkse διακονία (diakonia, dienst, bediening). De twaalf willen het woord van God niet laten liggen om aan tafels te dienen, διακονεῖν τραπέζαις (diakonein trapezais). Ze vragen de gemeente zeven mannen te kiezen, vol van de Geest en van wijsheid. Zelf wijden ze zich aan gebed en de διακονία τοῦ λόγου (diakonia tou logou, de bediening van het woord).

Tafeldienst en preken heten allebei diakonia. Het is een verdeling van taken, geen rangorde. De gemeente kiest, de apostelen bevestigen. En de leiders komen uit de groep die zich achtergesteld voelde. Het woord "diaken" valt overigens niet, dus of dit de eerste diakenen waren, is een oud uitlegpunt.

In Handelingen 15 zie je hoe zo'n gemeente samen een moeilijke vraag oplost. Iedereen komt aan het woord, de verhalen worden getoetst aan de Schrift, Jakobus doet een voorstel en de hele gemeente stemt in. Niemand claimt persoonlijke macht ^[4]. Het besluit wordt gebracht als gehoorzaamheid aan de Geest: "het heeft den Heiligen Geest en ons goedgedacht" (Handelingen 15:28) ^[4].

Karakter boven talent

De lijsten in 1 Timoteüs 3 en Titus 1 vragen weinig vaardigheden en veel karakter. Onberispelijk, nuchter, gastvrij, niet twistziek, niet geldzuchtig, bekwaam om te onderwijzen, iemand die zijn eigen huis goed leidt. Andrew Clarke vat de kern samen in twee dingen: kunnen onderwijzen en Christusgelijkvormigheid voorleven ^[7].

Petrus schrijft aan de oudsten als συμπρεσβύτερος (sympresbyteros, medeoudste). Hij gaat dus naast hen staan, niet erboven. Hij vraagt hen te hoeden, niet gedwongen maar vrijwillig, niet uit winstzucht, en niet κατακυριεύοντες τῶν κλήρων (katakyrieuontes tōn klērōn, heersend over het u toegewezen deel) ^[9]. Dat is hetzelfde werkwoord dat Jezus gebruikt voor de heersers van de volken in Marcus 10:42. En boven alles staat de ἀρχιποίμην (archipoimēn, opperherder) ^[9]. Oudsten zijn onderherders.

Hebreeën 13 gebruikt weer een ander woord: ἡγούμενοι (hēgoumenoi), voorgangers. Vers 17 vraagt om gehoorzaamheid, maar het werkwoord πείθεσθε (peithesthe) betekent ook "zich laten overtuigen, vertrouwen" ^[10]. De leiders liggen als wachters wakker en moeten zelf rekenschap geven: "want zij waken voor uw zielen, als die rekenschap geven zullen" ^[16]. Calvijn en anderen benadrukken: dit is geen vrijbrief voor blinde onderwerping ^[10].

Van huiskamer naar bisschop

Na het Nieuwe Testament verandert er iets. De Didache, een korte vroege kerkorde, laat de gemeente zelf opzieners en diakenen aanstellen: zachtmoedig, niet geldzuchtig, waarachtig en beproefd ^[11]. Zij doen dezelfde dienst als de rondreizende profeten en leraren, en de gemeente moet hen even hoog achten ^[11]. Gaven en ambten staan hier gewoon naast elkaar.

Een generatie later schrijft Ignatius van Antiochië, op weg naar zijn dood in Rome. Bij hem zie je voor het eerst duidelijk drie lagen: één bisschop, een raad van oudsten en diakenen. Waar de bisschop is, daar moet de gemeente zijn, schrijft hij ^[12].

Hoe die ene bisschop ontstond, is een levendig debat. Lange tijd was de consensus dat er eerst een groep oudsten was, waarvan er later één boven de anderen kwam te staan ^[13]. Alistair Stewart stelt juist dat elke huisgemeente vanaf het begin één opziener had. Merkle vindt zijn boek belangrijk, maar noemt de theorie te licht bevonden ^[13].

Gave of ambt?

Dan de grote vraag die onderzoekers al heel lang bezighoudt: waren de eerste gemeenten gedragen door gaven van de Geest, of hadden ze vaste ambten ^[14]? Er zijn meerdere posities, elk met argumenten.

• Robert Banks ziet huisgemeenten zonder institutioneel leiderschap. Oudste en diaken zijn taken die je oppakt als het nodig is ^[6].
• Alastair Campbell ziet "oudste" eerder als eretitel voor wie al gezag had binnen huisgezinnen ^[8].
• Benjamin Merkle ziet vanaf het begin een duidelijke structuur: oudsten en opzieners zijn één ambt, met daarnaast diakenen, en altijd meerdere oudsten ^[5].
• Andrew Clarke ziet wel niveaus van gezag, maar alleen te begrijpen binnen de huisgemeente, waar relatie en openheid centraal stonden ^[7].

Katholieke, orthodoxe en anglicaanse kerken zien het latere drievoudige ambt als een door de Geest geleide ontwikkeling. Veel protestantse kerken lezen de oudste en de opziener als hetzelfde ^[1]. Ik wijs geen winnaar aan. Wel zie ik wat alle posities delen: leiding was meervoudig, dicht bij mensen, en gemeten aan karakter.