Nagid: de leider die eerst moest luisteren

Saul gaat op pad om de zoekgeraakte ezelinnen van zijn vader te vinden. Hij komt thuis als gezalfde leider over Israël. Hij had er niet om gevraagd. Hij zocht iets heel gewoons, en God vond hem.

Dat verhaal staat in 1 Samuël 9 en 10. En er zit een woord in dat de meeste lezers missen.

Twee woorden voor één man

Het volk had gevraagd om een מֶלֶךְ (melek), een koning, net zoals alle andere volken er een hadden (1 Samuël 8:5) ^[2]. God noemde dat verzoek een verwerping van Hemzelf, maar stond het toe ^[2]. Over wat er precies mis was, verschillen uitleggers. Jonathan Walton denkt dat het volk een koning wilde in plaats van de ark, een God die je kunt laten voorgaan wanneer jij dat wilt ^[3].

Maar dan iets opvallends. Bij de zalving van Saul gebruikt God niet het woord melek. Hij zegt tegen Samuël dat hij Saul moet zalven tot נָגִיד (nagid) over Mijn volk Israël (1 Samuël 9:16) ^[1]. Pas bij de openbare aanstelling in Mizpa en Gilgal is van melek sprake. In navolging van Paul Evans wordt erop gewezen dat God Saul liet zalven tot nagid en niet tot melek, terwijl Samuël later David wel tot koning moet zalven ^[4].

Wat betekent nagid? Strong's verbindt het met het werkwoord נָגַד (nagad), dat "bekendmaken, vertellen" betekent ^[1]. Een ander lexicon oppert "wie vooraan staat" ^[1]. De precieze herkomst blijft onzeker ^[1].

Geleerden verklaren het verschil op verschillende manieren:

• beoogd koning of koning in aanwijzing;
• kroonprins;
• bevelhebber of stamhoofd;
• een overwegend religieuze term naast het politieke melek ^[5].

D. J. Human en Jeong Bong Kim concluderen dat nagid een leider aanduidt die goddelijke goedkeuring heeft. Melek is het gewone woord voor koning, nagid legt de nadruk op de religieuze legitimiteit ^[5]. Een ander lexicon wijst op iets wat ik prachtig vind: nagid staat vaak in zinnen waarin God zelf het onderwerp is. Ik heb u tot nagid gemaakt ^[1].

Over wat niet van jou is

Let op de woorden "over Mijn volk". Ook bij David klinkt het zo. In 2 Samuël 5:2 hoort hij dat hij Gods volk zal weiden en nagid zal zijn. De Statenvertaling zegt daar "voorganger" ^[6]. Het volk blijft van God. De leider staat vooraan, maar niet voor zichzelf.

En de positie is geen bezit. Bij Saul blijkt dat gehoorzaamheid het ambt in stand houdt, en ongehoorzaamheid het beëindigt (1 Samuël 13:14) ^[1].

De koningswet: een leider onder het Woord

Al lang daarvoor had Mozes voorzien dat Israël een koning zou willen. In Deuteronomium 17:14-20 staat de koningswet. God staat het toe, onder voorwaarden ^[6]:

Het doel: dat zijn hart zich niet verheft boven zijn broeders ^[6].

Bernard Levinson noemt dit een soort ontwerpgrondwet, waarin de koning ondergeschikt is aan de Tora ^[7]. Dominik Markl spreekt van een "anti-koning": bescheiden in leger, harem en rijkdom ^[8]. Dylan Johnson leest het zo dat de koning zelfs niet de eerste onder gelijken mag zijn ^[9]. Over de datering verschillen uitleggers. Sommigen plaatsen de tekst na de ballingschap ^[9]. In traditioneel christelijke en joodse lezing sprak Mozes het zelf uit. Beide lezingen komen op hetzelfde uit: de koning staat onder Gods wet.

De joodse traditie gaat nog verder. Volgens de Misjna moet de koning zelf een Torarol schrijven, ook als hij er een geërfd heeft ^[10]. De leider moet een leerling blijven.

Samuël: de jongen die leerde luisteren

Wie zalfde Saul? Samuël. En Samuël begon zijn leven met luisteren. In 1 Samuël 3 was het woord van de HEERE zeldzaam. De jongen hoort zijn naam en denkt drie keer dat Eli hem roept. Dan leert Eli hem te antwoorden: "Spreek, HEERE, want Uw knecht hoort" (1 Samuël 3:9-10) ^[6]. Het werkwoord is שָׁמַע (shama): horen, luisteren, gehoorzamen ^[11].

Daarna lees je dat de HEERE geen van zijn woorden op de aarde liet vallen (3:19) ^[6]. Zijn gezag groeide uit luisteren dat betrouwbaar bleek.

Bij Saul gaat het juist daar mis. Als hij het bevel over Amalek maar half uitvoert, zegt Samuël dat gehoorzamen beter is dan offerande (1 Samuël 15:22) ^[6]. Ook daar staat shama ^[11]. Sauls tragiek ligt niet in gebrek aan talent, maar in het niet kunnen luisteren.

En Salomo? Zijn beste moment is zijn gebed om een לֵב שֹׁמֵעַ (lev shomea), een horend hart (1 Koningen 3:9) ^[12]. Rabbi Jonathan Sacks merkt op dat veel leiders spreken, maar weinigen luisteren ^[12].

Leiderschap begint met horen

Dit is voor mij de kern van alles wat ik over Gods stem verstaan heb geleerd. In het Oude Testament is leiderschap in de eerste plaats een antwoord. Een nagid wordt aangewezen door God. Hij staat vooraan omdat hij eerst gehoord heeft.

Dat geldt ook voor jou. Misschien zoek je, net als Saul, gewoon de ezelinnen van vandaag: je werk, je gezin, je kerk of je team. Leid vanuit rust en identiteit. En begin elke dag met de vraag van Samuël: Spreek, HEERE, want Uw knecht hoort.