Hoe een woord besmet raakt: Führer, Duce, Caudillo

Een Duitser zegt het zonder nadenken. Reiseführer, de reisgids. Bergführer, de berggids. Führerschein, het rijbewijs ^[1]. Maar zeg het woord los, met een lidwoord ervoor, en iedereen denkt aan één man. Hoe kan dat?

Een gewoon woord

Führer komt van führen, en dat is net als ons voeren een werkwoord van in beweging brengen ^[2]. Tot in de late jaren twintig was Führer een algemeen woord voor vooraanstaande politici van allerlei richtingen ^[3]. Hitler nam de titel in 1921 aan als partijleider ^[1]. Na 30 januari 1933 werd het woord in het officiële taalgebruik een titel en een rang ^[3]. Vanaf 1934 was Führer und Reichskanzler de officiële aanduiding van Hitler ^[1].

Het Duitse Wiktionary zegt het nuchter: het woord is niet verboden, maar in de betekenis "Hitler" belast. Zonder voorvoegsel kan het aan het nazitaalgebruik doen denken ^[4].

Wat mij raakt: het woord betekende niets anders dan iemand die anderen in beweging brengt. Net als ons leider. Het werd onbruikbaar door een persoonscultus die een mens een verlossende rol gaf.

Twee dagen later: Bonhoeffer voor de microfoon

Twee dagen nadat Hitler rijkskanselier werd, sprak de jonge theoloog Dietrich Bonhoeffer op de radio over het veranderde leidersbegrip bij de jongere generatie ^[5]. De datum wordt doorgaans opgegeven als 1 februari 1933. Hij was toen zesentwintig ^[6].

Bonhoeffer waarschuwde voor een afgodische verering van de Führer. Die kon blijken een Verführer te zijn, een verleider ^[5]. De uitzending werd afgebroken. Of het nieuwe regime daarachter zat, is onduidelijk ^[5]. Bonhoeffer liet de tekst daarna kopiëren en naar invloedrijke kennissen sturen ^[6].

Een samenvatting op het weblog Faith and Theology zet zijn gedachtegang op een rij ^[7]:

• Leiderschap hoort gewoon bij het leven.
• Echt leiderschap is het bedienen van een ambt. De leider wijst van zichzelf af, naar dat ambt.
• Als een leider hoop en zin moet geven, projecteren mensen hun verlangens op hem. Zo wordt hij een verleider.
• Een ware leider moet bereid zijn om mensen teleur te stellen.
• Elke leider is een voorlaatste gezag onder God. Wie zich als laatste gezag opwerpt, bespot God.

Die vierde zin heb ik vaak herlezen. Een leider die nooit teleurstelt, draagt waarschijnlijk iets wat niet van hem is.

Duce, caudillo, vozhd, conducător

Duitsland stond niet alleen. In meerdere landen gebeurde hetzelfde met het gewone woord voor leider:

• Duce (Italiaans), van Latijn dux. In het oudere Italiaans betekende het gewoon gids of leider, en Dante en Petrarca gebruikten het zo ^[8]. Vanaf 1919 werd Mussolini Il Duce genoemd ^[9]. Buiten de verwijzing naar hem is het woord nauwelijks nog in gebruik ^[9].
• Caudillo (Spaans), uiteindelijk van caput, hoofd. Onder Franco was de Caudillo volgens de leer van het regime alleen verantwoording schuldig aan God en de geschiedenis ^[10]. Een munt met jaartal 1966 noemt hem "Caudillo de España por la G. de Dios", bij de gratie Gods ^[11].
• Вождь (vozhd) (Russisch), oorspronkelijk stamhoofd. Lenin en Stalin werden zo genoemd. Het woord geldt als de Russische tegenhanger van Führer ^[12].
• Conducător (Roemeens), van Latijn ducere. Antonescu droeg de titel, later Ceaușescu ^[13]. Rond Ceaușescu groeide een cultus waarin hij redder en zelfs morgenster werd genoemd ^[14].

Voor christenen is dat laatste pijnlijk. Morgenster is in de Bijbel een titel van Christus (Openbaring 22:16). Een woord voor leiding werd zo verbonden met een cultus die de plaats van God innam.

De opkomst van het leenwoord leader

Wat doe je als je eigen woord besmet is? Je leent er een. In het Russisch raakt вождь in onbruik en neemt het Engelse лидер (lider) zijn plaats in ^[12]. Italianen gebruiken voor leider vooral het Engelse leenwoord ^[9]. De Académie française nam leader met tegenzin op in haar woordenboek, en leadership staat er niet in ^[15].

Ook het Engelse leader zelf heeft een geschiedenis. Als titel voor het hoofd van een autoritaire staat dateert het uit 1918 ^[16].

Het Grieks laat zien dat het ook anders kan. Het gewone woord voor een politieke leider is daar ηγέτης (igétis), afgeleid van ἡγέομαι (hēgeomai), voorgaan ^[17]. Dat is hetzelfde werkwoord als achter de voorgangers in Hebreeën 13.

Wat dit betekent voor hoe wij over leiders praten

Woorden raken besmet, niet door hun herkomst, maar door wat mensen erin leggen. Dat zie ik als een waarschuwing, ook voor de kerk.

Let op wanneer we over een mens praten met woorden die bij God horen. Let op wanneer een leider zijn gezag rechtstreeks aan God koppelt en daarmee aan elke menselijke vraag ontsnapt, zoals bij het caudillo-model ^[10]. De Bijbel doet het omgekeerde. In Hebreeën 13:17 waken de voorgangers over de zielen als mensen die zelf rekenschap moeten geven ^[18].

En misschien is Bonhoeffers toets de eenvoudigste. Wijst jouw leiderschap naar jezelf, of van jezelf af? In je gezin, je werk, je kerk of je team.