Pastor. Herder. Hirte. Je zegt het misschien elke zondag zonder erbij stil te staan. Maar toen ik de woorden voor herder in verschillende talen naast elkaar legde, zag ik iets wat me raakte. Bijna overal waar de Bijbel kwam, nam de kerk een woord uit de schaapskooi mee.
Eén beeld, veel talen
Het Hebreeuwse werkwoord רָעָה (ra'ah) betekent weiden, hoeden. Het deelwoord רֹעֶה (ro'eh) is de herder [1]. In het Grieks heet hij ποιμήν (poimēn), en ποιμαίνω (poimainō) is hoeden, weiden, leiden [2][3]. Het Latijnse pastor komt van een werkwoord voor weiden en voeden [4]. Al in de klassieke tijd werd het overdrachtelijk gebruikt voor een leider van het volk, als vertaling van Homerus' "herder der volkeren" [4].
Kijk eens hoe het beeld verder reisde:
| Taal | Woord | Betekenis |
|---|---|---|
| Nederlands | herder | letterlijk "de man van de kudde" [5] |
| Duits | Hirte | hoeder van een kudde; Oberhirte voor een bisschop [6] |
| Noors | hyrde | veehoeder, en ook een kerkelijke leider [7] |
| Swahili | Mchungaji Mwema | "de Goede Herder" in Johannes 10:11 [8] |
| Zulu | umalusi | herder, in Johannes 10:11 [9] |
| Arabisch | رَاعٍ (rāʿin) | herder, van رَعَى (raʿā), weiden [10] |
| Chinees | 牧師 (mùshī) | pastor, letterlijk 牧 (hoeden) en 師 (leraar) [11][12] |
Het Chinese woord vind ik prachtig. Een 牧師 is een hoedende leraar [12]. Zorg en onderwijs in één woord.
En dan het moderne Hebreeuws. Daar is het gewone woord voor een politieke leider מַנְהִיג (manhig), uit de wortel נ־ה־ג (n-h-g) [13]. Dat is dezelfde wortel als het Bijbelse נָהַג (nahag), leiden zoals een herder zijn kudde leidt [14]. Wie in Israël over een politieke leider praat, draagt dus diep in dat woord een herdersstaf mee.
Psalm 23: God zelf als maatstaf
Psalm 23 opent met de belijdenis dat de HEERE de herder is [15]. De psalm laat zien wat Israël van een herder verwachtte: weide en water, rust, herstel, richting, bescherming in het donkerste dal [1]. Het werkwoord voor leiden in vers 3 is נָחָה (nachah), het zachte, beschermende leiden dat vooral van God wordt gezegd [22].
Dat is belangrijk. De eerste herder in de Bijbel is niet een dominee of een koning. Het is God. Iedere menselijke herder wordt gemeten aan Hem.
Ezechiël 34: herders die zichzelf weiden
Ezechiël 34 is de scherpste aanklacht tegen slechte leiders in de Bijbel. God spreekt een wee uit over herders die zichzelf weiden in plaats van de kudde [1]. Ze eten het vet en kleden zich met de wol. Maar het zwakke versterken ze niet, het zieke genezen ze niet, het verlorene zoeken ze niet [16].
De oudtestamenticus Andrew Mein laat zien dat de tekst speelt met de economie van de veeteelt. De HEERE is de eigenaar van de schapen. De herders zijn ingehuurde knechten die in hun taak hebben gefaald [17]. Gods antwoord is dubbel: Ik zelf zal mijn schapen zoeken, en Ik zal één herder verwekken, "Mijn knecht David" (Ezechiël 34:11-16, 23) [1].
De maatstaf is dus niet hoe groot de kudde is. De maatstaf is hoe het de zwakste schapen vergaat.
Johannes 10 en 1 Petrus 5: de goede Herder en zijn onderherders
Timothy Laniak laat zien dat het Bijbelse herdersbeeld vooral rust op twee figuren: Mozes als onderherder van God en David als herder-koning [18]. Tegen die achtergrond zegt Jezus: Ik ben de goede herder (ὁ ποιμὴν ὁ καλός, ho poimēn ho kalos). Hij geeft zijn leven voor de schapen. Hij staat tegenover de huurling, die vlucht als de wolf komt [2].
Nathan Gunter wijst erop dat Johannes 10 de nadruk legt op het hart van de herder, niet op zijn technieken. Liefde voor de kudde is volgens hem een betrouwbaarder kenmerk dan vaardigheid [19]. En let op dit detail: de schapen kennen zijn stem en volgen Hem (Johannes 10:3-4, 27). Een herder leidt met zijn stem.
Petrus geeft het beeld door aan de oudsten. "Weidt de kudde Gods, die onder u is", schrijft hij, en dan: "noch als heerschappij voerende over het erfdeel des Heeren" (1 Petrus 5:2-3) [20]. Hij noemt zichzelf medeouderling. Hij plaatst zich naast hen, niet erboven [21]. En boven hen allemaal staat de overste Herder [20]. Leiders zijn onderherders, verantwoording schuldig aan de Opperherder [21].
Eén eerlijke kanttekening. Het zelfstandig naamwoord ποιμήν wordt in het Nieuwe Testament maar één keer gebruikt voor een menselijke bediening, in Efeziërs 4:11 [2]. Veel vaker gaat het over Christus. Dat maakt je bescheiden als je jezelf herder noemt.
Waarom dit beeld blijft
Een herder leeft met zijn kudde. Hij kent de dieren, gaat voor, zoekt wat verdwaald is en beschermt tegen gevaar [1]. Dat is het meest relationele leiderschapsbeeld dat de Bijbel heeft. Je kunt geen herder zijn op afstand.
En de kudde is nooit van jou. In 1 Petrus 5:2 is het de kudde Gods. Dat geldt in je gezin, je werk, je kerk of je team.
Om over door te denken
- Wie zijn in jouw omgeving de "zwakke schapen" van Ezechiël 34, en hoe vergaat het hen?
- Herkennen de mensen die je leidt jouw stem? Waaraan zouden ze die herkennen?
- Wat verandert er als je de mensen om je heen ziet als kudde Gods en niet als jouw kudde?
Bronnen
- Bible Hub, "Strong's Hebrew: 7462. רָעָה (ra'ah)", met BDB-lemma en Topical Lexicon. https://biblehub.com/hebrew/7462.htm
- BibleHub. Strong's Greek 4166: ποιμήν (poimén). https://biblehub.com/greek/4166.htm
- BibleHub. Strong's Greek 4165: ποιμαίνω (poimainó). https://biblehub.com/greek/4165.htm
- Lewis en Short, A Latin Dictionary, lemma "pastor". https://alatius.com/ls/index.php?l=pastor
- Etymologiebank, trefwoord "herder" (met EWN en Nieuw bijbels lexicon). https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/herder
- DWDS, "Hirte" (Pfeifer). https://www.dwds.de/wb/Hirte
- Bokmålsordboka, "hyrde". https://ordbokene.no/nob/bm/hyrde
- BibleGateway. Yohana 10 (Swahili, editiecode SNT; de pagina noemt de editie niet bij naam). https://www.biblegateway.com/passage/?search=Yohana+10&version=SNT
- YouVersion. IBHAYIBHELI ELINGCWELE (ZUL59), Johane 10. Bijbelgenootschap van Zuid-Afrika. https://www.bible.com/bible/286/JHN.10.ZUL59
- Wiktionary, "راع" (Arabisch), offline-uitgave april 2023. https://kaweah.freedombox.rocks/kiwix/wiktionary_en_all_maxi_2023-04/%D8%B1%D8%A7%D8%B9
- MDBG Chinese Dictionary (CC-CEDICT), ingang 牧师 / 牧師. https://www.mdbg.net/chinese/dictionary?page=worddict&wdrst=0&wdqb=%E7%89%A7%E5%B8%88
- Jisho.org, ingang 牧師. https://jisho.org/search/%E7%89%A7%E5%B8%AB
- Wiktionary, "מנהיג" (Hebreeuws), offline-uitgave april 2023. https://kaweah.freedombox.rocks/kiwix/wiktionary_en_all_maxi_2023-04/%D7%9E%D7%A0%D7%94%D7%99%D7%92
- Bible Hub, Strong's Hebrew 5090, נָהַג (nahag). https://biblehub.com/hebrew/5090.htm
- K. Thomas Resane, "Leadership for the church: The shepherd model", HTS Teologiese Studies/Theological Studies 70(1), Art. 2045, 2014. https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/41030/Resane_Leadership_2014.pdf
- Statenvertaling (1637), publiek domein; Hebreeuwse grondtekst (Biblia Hebraica). Online o.a. via https://www.statenvertaling.net en https://biblehub.com/interlinear/
- Andrew Mein, "Profitable and unprofitable shepherds: Economic and theological perspectives on Ezekiel 34", Journal for the Study of the Old Testament 31(4), 2007, 493-504. https://research-portal.st-andrews.ac.uk/en/publications/profitable-and-unprofitable-shepherds-economic-and-theological-pe/
- Timothy S. Laniak, Shepherds after My Own Heart: Pastoral Traditions and Leadership in the Bible, New Studies in Biblical Theology 20, IVP Academic, 2006. https://ivpress.com/shepherds-after-my-own-heart
- Nathan H. Gunter, "For the Flock: Impetus for Shepherd Leadership in John 10", Journal of Applied Christian Leadership, Andrews University, 2016. https://jacl.andrews.edu/?p=2322
- Statenvertaling (1637), tekst naar de editie van 1657 op statenvertaling.net (Hebreeën 2 en 13, Romeinen 12, 1 Timotheüs 3 en 5, 1 Petrus 5, Mattheüs 2 en 23, Handelingen 20, Efeze 4). https://www.statenvertaling.net/bijbel/hebr/13.html
- Bob Utley, Free Bible Commentary, 1 Petrus 5. https://freebiblecommentary.org/new_testament_studies/VOL02/VOL02B_05.html
- Bible Hub, "Strong's Hebrew: 5148. נָחָה (nachah)", met BDB-lemma en Topical Lexicon. https://biblehub.com/hebrew/5148.htm