De eerste getuigen

Dit is het tweede deel van De eerste getuigen. Het eerste deel begon in de tweede eeuw, bij christenen die hun geloof vasthielden toen dat hun leven kon kosten. In dit deel is die tijd voorbij. Rond 313 gaf keizer Constantijn christenen vrijheid van godsdienst. Makkelijker werd het daardoor niet. De kerk raakte diep verdeeld over de vraag wie Jezus is, en keizers kozen partij.

Dit boek gaat over acht christenen uit de vierde tot de zesde eeuw. Een Syrische diaken die honderden liederen schreef en in een hongersnood driehonderd bedden liet neerzetten. Een Romeinse soldaat die bij een stadspoort zijn mantel in tweeën sneed. Een oudste dochter in Pontus die van het huis van haar familie een gemeenschap van vrouwen maakte. Haar broer, een bisschop die tegen de prefect van de keizer zei dat hij niets bezat dan een mantel en een paar boeken. Een gouverneur in Milaan die bisschop werd voordat hij gedoopt was. Een geleerde die in Bethlehem het Oude Testament uit het Hebreeuws vertaalde. Een prediker uit Antiochië die als balling langs de weg stierf. En een Ierse monnik uit een koningsfamilie die over zee naar een klein eiland voor de kust van Schotland ging.

FEITEN VOOROP, JUIST HIER

Bij veel van deze mensen hebben we te maken met heiligenlevens, door geleerden hagiografie genoemd. Zo’n boek wil laten zien hoe heilig iemand was. Het is geschreven door een vriend, een leerling of een familielid, en vaak vol wonderen die niemand anders heeft vastgelegd. Rond zulke boeken groeide later nog meer: verhalen die pas eeuwen na iemands dood opduiken, zoals de leeuw van Hiëronymus. Ik heb steeds geprobeerd te laten zien waar een verhaal vandaan komt: uit hun eigen brieven en liederen, uit iemand die hen kende, of uit een veel latere overlevering. Na elk hoofdstuk staat wat vaststaat, wat alleen uit hun eigen woorden of uit latere verhalen bekend is, en wat onbevestigd is. De bronnen staan erbij.

Sommigen schreven ook dingen waar je als lezer van nu van schrikt. Die bladzijden heb ik niet weggelaten. Jaartallen zijn vaak onzeker. Waar geleerden het oneens zijn, zeg ik dat.

VAN ALLE KERKEN

Deze mensen leefden voordat de kerk uit elkaar viel in oost en west, en lang voor de Reformatie. Oosters-orthodoxe christenen, rooms-katholieken en protestanten beroepen zich op hen, soms op verschillende manieren. Ik heb geprobeerd ze niet in te lijven bij één kerk, en latere twisten niet terug te lezen in hun tijd.

HOE JE DIT BOEK KUNT LEZEN

De volgorde is die van de tijd, van Efrem, geboren rond 306, tot Columba, die in 597 op Iona stierf. Elk hoofdstuk staat op zichzelf. Wie deel 1 kent, komt soms oude bekenden tegen, zoals Augustinus en Patrick. Lees het met een open Bijbel ernaast, en met een vraag in je achterhoofd: wat vroeg God van hen, en wat vraagt Hij van jou?