Kaatje Dierkx

Op 7 november 2000 waren Nederlandse pelgrims bijeen in de Sint-Pieter in Rome. Het was de Nederlandse Dag van het jubeljaar, en ze waren gekomen om door de Heilige Deur te gaan. Paus Johannes Paulus II sprak hen toe. Halverwege zijn toespraak noemde hij één naam. Hij sprak over de “schitterende figuur van zuster Marie Adolphine Dierckx”, die met haar medezusters in China de marteldood had gevonden. Vijf weken eerder, op 1 oktober, had hij haar heilig verklaard.

Voor veel mensen buiten Brabant was die naam onbekend. In Ossendrecht, een dorp in West-Brabant vlak bij de Belgische grens, kenden ze haar. Daar heette ze gewoon Kaatje. Ze was een meisje uit het dorp geweest dat in een fabriek had gewerkt en andermans huis had schoongehouden. Op haar drieëndertigste ging ze naar China om voor weeskinderen te zorgen. Een jaar later werd ze in de stad Taiyuan gedood, samen met zes andere zusters, twee bisschoppen, drie paters en een groep Chinese christenen.

Ze schreef geen boeken. Er zijn geen preken van haar, geen dagboek dat ik heb kunnen vinden, en bijna geen woorden die ze zelf zei. Wat we van haar weten, is weinig, en een deel ervan komt uit heiligenlevens die haar orde later liet schrijven. Ik zal in dit hoofdstuk steeds zeggen waar iets vandaan komt.

Het begint in een dorp waar haar naam al vroeg in de war raakte.

EEN VERGISSING IN HET REGISTER

Anna Catharina werd geboren op 8 maart 1866 in Ossendrecht. Thuis noemden ze haar Kaatje. Haar achternaam staat in de bronnen in zoveel vormen dat je er een lijstje van kunt maken: Dierkx, Dierckx, Dierks, Dirks, Dierk. Het Vaticaan schreef bij de heiligverklaring “Ann Dierk”. De paus zei in zijn toespraak Dierckx. In het Biografisch Woordenboek van Nederland staat ze onder Dirks, met als voornamen Judoca Catharina.

Over die verwarring bestaat een opvallend verhaal. Volgens de Engelstalige Wikipedia liet haar vader haar als driejarige inschrijven als overleden. Het was een zusje dat gestorven was, en de fout zou in de registers zijn blijven staan. Ik heb dit niet kunnen controleren in de bron waarop Wikipedia zich lijkt te baseren, het Biografisch Woordenboek. Het is goed mogelijk dat het klopt. Maar zolang ik het niet zelf heb kunnen nagaan, vertel ik het als een verhaal dat rondgaat.

ZES KINDEREN EN GEEN MOEDER

Kaatje was een van zes kinderen. Haar moeder heette Judoca, en ze stierf toen Kaatje nog jong was. Dat staat zowel in de Engelstalige Wikipedia als in de verzameling martelaarsverhalen van de Britse auteur Paul Hattaway. Of die twee los van elkaar staan, weet ik niet. Ze zijn het in elk geval met elkaar eens.

Over het gezin daarna lopen de bronnen uiteen. Wikipedia spreekt van een arm gezin. Omroep Brabant schreef in 2025 dat ze opgroeide als dochter van de plaatselijke bakker. Dat hoeft elkaar niet uit te sluiten, want ook een bakker kon arm zijn. Het laat wel zien hoe weinig er over haar jeugd zeker is.

Hattaway vertelt nog iets anders. Hij baseert zich op een boek dat in 2000 verscheen bij de heiligverklaring, The Newly Canonized Martyr-Saints of China. Volgens die bron kon haar vader na de dood van zijn vrouw niet voor zes kinderen zorgen. Buren die Jezus volgden, namen de kinderen op. Bij hen leerde Kaatje bidden en de Bijbel kennen. Het is een mooi verhaal over gewone mensen die een gezin in nood opvingen. Ik heb er buiten deze heiligenlevens geen bevestiging voor gevonden.

Wat je ook kiest om te geloven: een meisje dat jong haar moeder verliest, weet vroeg dat het leven geen vanzelfsprekendheid is. Wie heeft er voor jou gezorgd toen dat nodig was?

EEN FABRIEK EN ANDERMANS HUIS

Toen Kaatje oud genoeg was, ging ze werken. Ze werkte eerst in een fabriek. Volgens Wikipedia was het een fabriek waar cichorei werd verwerkt, de gebrande wortel die in die tijd veel als koffievervanger werd gedronken. Daarna werd ze dienstmeid. Die twee banen, fabriek en dienstbode, noemen zowel Wikipedia als Hattaway.

Hattaway voegt eraan toe dat ze haar loon afstond aan het gezin dat haar had opgenomen, en dat ze later in dienst kwam bij een rijke familie. Ook dat komt uit het heiligenleven van 2000.

Het waren de banen van een meisje zonder opleiding en zonder geld. Lange dagen, weinig loon, en werk dat niemand zag zolang het goed gedaan was. Later, in China, zou ze in een weeshuis werken. Ook daar deed ze werk dat niet opviel. Volgens Hattaway nam ze elke taak aan zonder te klagen. Volgens Wikipedia had ze er de leiding over de wasserij. Dat laatste heb ik in geen andere bron teruggevonden.

ANTWERPEN, 1893

Ergens in die jaren groeide in Kaatje het verlangen om haar hele leven aan God te geven. Volgens Hattaway vroeg iemand haar waarom ze in het klooster wilde. Ze antwoordde dat ze voor de Heer wilde lijden. Die uitspraak is overgeleverd via het heiligenleven en ik geef haar daarom alleen weer zoals die bron haar navertelt.

In 1893 trad ze in bij de Franciscanessen Missionarissen van Maria in Antwerpen. Dat Antwerpen de plaats was, schrijven zowel Wikipedia als Omroep Brabant. Het jaartal 1893 vond ik alleen bij Wikipedia.

Voor een lezer die de katholieke kerk niet van binnen kent, een korte uitleg. Wie in een klooster intreedt, begint als novice: een proeftijd waarin je leert leven als zuster en waarin de orde en jijzelf nagaan of het de goede weg is. Daarna leg je geloften af, beloften voor God van armoede, zuiverheid en gehoorzaamheid. Een zuster krijgt bij haar intrede vaak een nieuwe naam. Kaatje werd zuster Marie-Adolphine.

De Franciscanessen Missionarissen van Maria volgden de manier van leven van Franciscus van Assisi, de heilige van eenvoud en armoede, en ze waren gericht op zending buiten Europa. Een meisje dat bij zo’n orde intrad, koos daarmee ook voor de mogelijkheid dat ze ver weg gestuurd zou worden.

DRIE FRANÇAISES, TWEE ITALIAANSE, EEN BELGISCHE EN KAATJE

In 1899 werd ze met zes andere zusters naar China gestuurd. Volgens een proefschrift van de Universiteit Leiden begon ze in mei 1899 met de zorg voor Chinese weeskinderen in Taiyuan, de hoofdstad van de provincie Shanxi in het noorden van China. Hattaway geeft 1898 als jaar van aankomst. De meeste bronnen houden het op 1899.

Het Vaticaan noemt de zeven bij naam. De leidster was Marie-Hermine de Jésus, geboren als Irma Grivot, uit Frankrijk. Verder Marie de la Paix (Maria Anna Giuliani) en Marie-Claire (Clelia Nanetti) uit Italië, Marie de Sainte-Nathalie (Jeanne-Marie Kerguin) en Marie de Saint-Just (Anne Moreau) uit Frankrijk, en Marie-Amandina (Paula Jeuris) uit het Belgische Schakkebroek. Kaatje was de enige Nederlandse. De zusters waren tussen de vijfentwintig en zesendertig jaar oud.

Volgens de levensbeschrijving van Jeanne-Marie Kerguin had bisschop Francesco Fogolla de groep zelf uitgekozen. Fogolla en Gregorio Grassi waren de twee Italiaanse franciscaanse bisschoppen van de missie in Shanxi.

Ik vind het iets bijzonders, zeven vrouwen uit vier landen die samen naar het binnenland van China reizen, naar een land dat niet het hunne was. Ze gingen omdat ze geloofden dat ze geroepen waren.

EEN WEESHUIS IN SHANXI

Over hun werk in Taiyuan zijn de bronnen kort. Ze zorgden voor weeskinderen in een weeshuis dat bij de franciscaanse missie hoorde. Wikipedia noemt een aantal van ongeveer tweehonderd kinderen. Dat getal vond ik niet in andere bronnen, dus neem het met voorzichtigheid. Hattaway schrijft over de groep als geheel dat ze ook zieken verpleegden en vrouwen leerden naaien en borduren.

Wie de geschiedenis van dit werk vertelt, moet ook de omgeving noemen. De katholieke missie in Shanxi was oud: de eerste missionarissen kwamen er in 1633, schrijft Wikipedia op grond van historische literatuur. Protestantse kerken ontstonden er vanaf 1865. De missionarissen kwamen uit de landen die in die jaren steeds meer invloed in China kregen. De franciscaanse historicus Dominic Monti spreekt over martelaren die terechtkwamen tussen politieke stromingen. Voor de tegenstanders van die buitenlandse invloed hoorden de kerken bij het Westen.

Kaatje zelf had daar geen stem in. Ze zorgde voor kinderen en bad. Ze werd, zonder dat ze het koos, gezien als deel van iets dat veel groter was dan zijzelf.

HET EDICT VAN 1 JULI

In 1900 bereikte de Bokseropstand zijn hoogtepunt. De Boksers waren een beweging in Noord-China die buitenlanders en Chinese christenen aanviel en alles vernielde wat met het Westen te maken had, zo vatte Omroep Brabant het samen. In juni 1900 verklaarde het keizerlijke hof de westerse mogendheden de oorlog.

In maart 1900 was Yuxian gouverneur van Shanxi geworden. Op 1 juli vaardigde hij een edict uit, een officieel bevel. Buitenlandse missionarissen moesten worden weggestuurd. Chinese christenen moesten hun geloof afzweren, op straffe van de dood. Dat edict noemen zowel het Vaticaan als de franciscaanse geschiedschrijving.

Over de dagen daarna vertellen de heiligenlevens een verhaal dat ik je niet wil onthouden, met de kanttekening dat het uit de orde zelf komt. Bisschop Fogolla zou de zusters hebben aangeraden Chinese kleren aan te trekken en zich op een afgelegen plek te verbergen. Moeder Marie-Hermine weigerde. Volgens haar levensbeschrijving vroeg ze de bisschop of ze met hem mochten sterven. Of Kaatje zelf iets zei, weten we niet.

Op de middag van 5 juli, zo schrijft de franciscaanse historicus Dominic Monti, overviel een menigte de missiepost. Vijf franciscanen werden opgepakt, de zeven zusters, elf Chinese leden van de derde orde en vier andere medewerkers. De derde orde is een vorm van franciscaans leven voor mensen die niet in een klooster wonen. Zes van die Chinese mannen waren seminaristen, jonge mannen die zich voorbereidden op het priesterschap.

MAANDAG 9 JULI 1900

Op 9 juli 1900 werden de gevangenen naar de residentie van de gouverneur gebracht. Daar werden ze gedood. In Taiyuan stierven die dag tientallen christenen, katholiek en protestant. Onder hen waren protestantse zendelingen met hun vrouwen en kinderen, en naast de buitenlanders een groep Chinese gelovigen die in de lijsten van het Vaticaan bij naam genoemd staan. De historicus Nat Brandt noemde het later de grootste afzonderlijke ramp in de geschiedenis van de evangelische zending.

Kaatje werd met het zwaard onthoofd. Dat schrijven het Leidse proefschrift, Omroep Brabant en de franciscaanse bronnen. Ze was vierendertig.

Over de laatste minuten van de zusters bestaat een verhaal dat in de ordesliteratuur steeds terugkomt. De zusters zouden het Te Deum hebben gezongen, een oude lofzang van dankbaarheid aan God. Ze zouden als laatsten zijn gedood, na de bisschoppen en paters. Ze knielden en baden. Moeder Marie-Hermine zou als laatste zijn gestorven. Deze details komen uit de levensbeschrijving van Marie-Hermine en uit de heiligenlevens die bij de zalig- en heiligverklaring zijn gemaakt. Ik vertel ze zoals die bronnen ze vertellen, en ik laat het geweld zelf liever rusten.

WAT DE GETUIGEN WEL EN NIET ZAGEN

Hier moet ik eerlijk zijn over wat historici van die dag weten. Dat de christenen op 9 juli 1900 in Taiyuan werden gedood, staat vast. Hoe het precies ging, is minder zeker.

De historicus Roger Thompson heeft erop gewezen dat de bekendste verslagen komen van mensen die het niet zelf gezien kunnen hebben. Hun verhalen lijken volgens hem op oudere martelaarsliteratuur. Hij twijfelt ook aan de rol van Yuxian en legt meer nadruk op het geweld van de menigte. De historicus Anthony Clark kwam tot een ander oordeel: de verslagen uit die tijd zijn het over de grote lijn met elkaar eens.

Dat raakt ook de verhalen over Kaatje. De gezongen lofzang, het knielen, de volgorde van sterven: het kan allemaal zo gegaan zijn. Het komt alleen uit bronnen die met liefde en vanuit geloof geschreven zijn, door een orde die haar zusters eerde. Dat maakt ze niet onwaar. Het maakt ze wel getuigenissen in plaats van verslagen.

Na de opstand moest de provincie Shanxi een schadevergoeding betalen. Met een deel van dat geld werd in 1901 een universiteit in Taiyuan gesticht, met de Britse baptist Timothy Richard als eerste kanselier. Ook dat hoort bij dit verhaal. De dood van de christenen werd na afloop een zaak tussen China en de buitenlandse machten.

ZALIG IN 1946, HEILIG IN 2000

In de katholieke kerk kan iemand na een lang onderzoek zalig worden verklaard. Dat betekent dat de kerk erkent dat deze persoon bij God is en dat gelovigen hem of haar mogen eren. Bij een martelaar, iemand die om het geloof is gedood, is daarvoor geen wonder nodig. Heiligverklaring is de volgende stap: de verering geldt dan voor de hele wereldkerk.

Op 24 november 1946 werd Kaatje door paus Pius XII zalig verklaard, samen met haar medezusters. Bij die gelegenheid verscheen een devotieboekje over haar. In 1951 schreef Louis Lockefeer een toneelstuk over haar. Het heette Ik ben uw brandhout.

Ruim een halve eeuw later volgde de heiligverklaring. Op 1 oktober 2000 verklaarde Johannes Paulus II honderdtwintig martelaren van China heilig. Onder hen waren Chinese gelovigen en buitenlandse missionarissen, gedood tussen 1648 en 1930. Zuster Marie-Adolphine was een van hen. Volgens Omroep Brabant is ze de enige vrouw uit Noord-Brabant die heilig is verklaard.

EEN KAPEL WAAR HAAR HUIS STOND

In Ossendrecht hebben ze haar niet vergeten. Op de plek waar haar geboortehuis stond, kwam in 1954 een kapel. In 1966 werd het pand ernaast gekocht en afgebroken, zodat het plein groter kon worden. Het heet nu het Adolphineplein. In 1983 werd de eerste kapel vervangen door een nieuwe. Op 29 mei van dat jaar opende bisschop Hubertus Ernst van Breda haar. Binnen staat een wit beeld van de zuster. In de Sint-Gertrudiskerk van het dorp staan nog twee beelden van haar, een van steen en een van hout. Er komen pelgrims naar de kapel.

Voor veel protestantse lezers ligt heiligenverering niet voor de hand. Ik begrijp wel wat een dorp doet als het een kapel bouwt waar het huis van een arm meisje stond. Het zegt: zij hoort bij ons.

Wat er van Kaatje overblijft, zijn vooral de plekken en de data. Haar eigen stem is bijna helemaal verdwenen. Misschien past juist dat bij haar. Ze was een vrouw die haar werk deed zonder dat iemand het opschreef.

EEN MONUMENT ZONDER GLITTER

In oktober 2025, vijfentwintig jaar na de heiligverklaring, werd naast de kapel een kunstwerk gezegend. Het werd ontworpen door Paul Versijp uit Bergen op Zoom. Johan den Ouden, voorzitter van de Stichting Zuster Marie-Adolphine, noemde het tegen Omroep Brabant “een sober monumentje zonder glitter of glamour”. Dat paste volgens hem bij wie ze was.

Den Ouden zei ook dat ze tot dan toe vooral in de kapel en de kerk werd geëerd. Met het kunstwerk zou ze voortaan midden in het dorp staan, tussen de mensen.

Hoe zou jij het vinden om zo herinnerd te worden? Niet om wat je zei of schreef. Om waar je bleef.

Ik denk aan die titel van het toneelstuk uit 1951. Ik ben uw brandhout. Brandhout is niets bijzonders. Je ziet het niet meer als het vuur eenmaal brandt. Kaatje Dierkx werkte in een fabriek, in andermans huis en in een weeshuis aan de andere kant van de wereld. Toen het gevaarlijk werd, bleef ze bij de kinderen en bij haar zusters.

Op het Adolphineplein in Ossendrecht staat nu een sober beeld, midden tussen de huizen, naast de kapel op de plek waar ze geboren werd.