Riek Luinenburg-Pelle

Trouwen met de handschoen

Het is 3 december 1921. In Eibergen, in de Achterhoek, gaat een jonge vrouw trouwen. Ze heet Hendrika Johanna Pelle, maar iedereen noemt haar Riek. Ze is zesentwintig.

Er is alleen één probleem. De bruidegom is er niet. Hij zit aan de andere kant van de wereld, op het eiland Java.

Hoe kun je dan trouwen? Volgens de familie stond er een andere man in zijn plaats: de man bij wie de bruidegom was opgegroeid. Die man had een speciaal papier. Daarop stond dat hij namens de bruidegom ja mocht zeggen. Dat heette trouwen met de handschoen.

Hoe kwam het zo?

Een verpleegster en een patiënt

Riek werd geboren op 3 januari 1895 in Eibergen. Haar vader was boer. Over haar jeugd en haar school weten we bijna niets.

Riek werd verpleegster. Ze werkte in Rekken, een dorp vlak bij Eibergen, tegen de Duitse grens. Daar kwam een jongeman met een zwakke gezondheid voor onderzoek en behandeling. Hij heette Otto Luinenburg.

Otto was geboren op Java, in het dorp Modjowarno. Zijn vader was daar zendeling. Een zendeling is iemand die naar een ver land gaat om over Jezus te vertellen. Otto was in Nederland opgegroeid.

Zo leerden Riek en Otto elkaar kennen. In 1920 ging Otto terug naar Java. Een jaar later trouwden ze: hij op Java, zij in Eibergen.

Een land dat Nederland bestuurde

Daarna reisde Riek haar man achterna. Java hoorde bij Nederlands-Indië. Dat was een kolonie van Nederland. Een kolonie is een land dat door een ander land wordt bestuurd. Nu heet het Indonesië, en is het een eigen land.

Otto werkte eerst op een theeplantage, een grote boerderij met theestruiken. Het eerste wat de familie over hun leven samen vertelt, is verdrietig. Riek kreeg malaria toen ze zwanger was. Malaria is een ziekte die je kunt krijgen van een muggenbeet. Het kindje werd geboren en stierf vier dagen later.

Daarna kregen ze nog zes kinderen.

Een dorp met een kerk en een ziekenhuis

In 1928 verhuisde het gezin naar Modjowarno, het dorp waar Otto geboren was. Otto werd daar de baas van de administratie van het ziekenhuis.

Modjowarno was een bijzonder dorp. Het was niet door Nederlanders begonnen. Javaanse mensen hadden zelf een stuk bos gekapt en er een dorp gebouwd. Ze lieten zich dopen. Later bouwden ze een grote kerk. Sommige christenen verkochten er zelfs hun rijstvelden voor. In de kerk klonk een gamelan, een Javaans orkest met gongs.

Naast de kerk stond een ziekenhuis. Daar werkten dokters en verpleegsters. De leiders waren Nederlanders, in een land dat door Nederland werd bestuurd.

Deed Riek ook mee in het ziekenhuis? Dat weten we niet. Misschien had ze haar handen vol aan haar grote gezin.

Er is één foto van haar. Hij werd rond 1935 gemaakt bij een doopdienst in de kerk. Otto heeft hun jongste zoon op zijn arm. Riek staat ernaast, met haar dochtertje dat al zelf kan staan.

Afscheid van twee jongens

In 1936 ging het gezin met verlof naar Nederland. Daar werd hun jongste kind geboren. In 1938 gingen ze terug naar Java.

Maar niet iedereen ging mee. De twee oudste zonen waren ongeveer veertien en twaalf. Zij bleven in Nederland om naar school te gaan. Ze woonden in een internaat in Utrecht. Dat is een school waar je ook slaapt. Voor zover we weten, heeft Riek hen nooit meer gezien.

Hoe zou het voelen om je moeder uit te zwaaien, zonder te weten dat het voor altijd is?

De oorlog komt

In 1942 nam het Japanse leger Java over. De Japanners sloten de Europeanen op in kampen. Op 22 juli 1942 werd Otto weggehaald. Twee mannen schreven nog een brief om hem vrij te krijgen: dominee Hildering en een dokter. Het hielp niet. Otto moest naar een kamp waar de mannen op het land moesten werken.

Riek bleef thuis met vier kinderen.

Later dacht de familie dat Otto in het verzet zat. Het verzet waren mensen die stiekem tegen de bezetter werkten. Of het echt zo was, weten we niet. Thuis werd er nooit over gepraat.

In het kamp werd een groep mannen verraden. Otto werd naar de Japanse militaire politie gebracht. Hij werd verhoord en mishandeld. Op zondag 4 april 1943 stierf hij in het ziekenhuis van Bondowoso.

De familie bewaarde wat hij vlak daarvoor zei, in het Javaans. Een Javaanse verpleger hoorde het. Otto zei dat hij nu gauw in het huis van zijn Vader zou zijn.

Riek wordt opgepakt

Kort daarna werd Riek ook gearresteerd. Samen met haar werd een andere verpleegster opgepakt. De Japanners verdachten hen van sabotage. Dat is stiekem dingen kapotmaken om de vijand te hinderen. Riek zat een tijd gevangen in de stad Jember. Wat er daar met haar gebeurde, weten we niet.

Haar vier kinderen werden opgevangen door de familie van dominee Hildering. Dat was de dominee die eerder nog voor Otto had geschreven.

In 1943 werd Riek door de Japanse bezetter gedood. De andere verpleegster en een groep mannen uit het kamp werden met haar gedood. Er is geen rechtszaak bekend. Riek was achtenveertig jaar. Op welke dag het gebeurde, is niet zeker. De papieren noemen drie verschillende data.

Vier wezen

De oorlog duurde nog ruim twee jaar. Al die tijd bleven de vier kinderen bij de familie Hildering. In november 1945 stuurde dominee Hildering een telegram naar Nederland. Een telegram is een heel kort bericht. Het was in het Engels. Er stond: het gezin is compleet, met vier wezen Luinenburg erbij. Ze waren veilig in een kamp in Singapore.

Een wees is een kind van wie de vader en moeder zijn overleden.

In 1949 kreeg Riek een nieuw graf met militaire eer, op een begraafplaats in Jakarta. Op de lijst stond achter haar naam het werk waarmee het verhaal in Rekken begon: verpleegster.