Edith Stein

Twee namen en een tijd

In Echt, een klein stadje in Limburg, ligt de Peijerstraat. Aan de gevel van nummer 16 zit een tegel. Wie haast heeft, loopt er zo voorbij.

Op de tegel staan twee namen: Rosa en Edith Stein. Er staat ook een datum op, en zelfs een tijd. 2 augustus 1942, 17.00 uur. Vijf uur ’s middags.

Wat gebeurde er toen? Even verderop, aan de Bovenste Straat, staat een sober klooster van baksteen. Daar woonden de twee zussen. Op die zondag in augustus stond de Duitse politie bij de deur. Ze kwamen Edith en Rosa halen.

Wie waren die twee vrouwen? En waarom moesten ze mee? Daarvoor gaan we terug in de tijd.

Een slim meisje uit Breslau

Edith Stein werd geboren op 12 oktober 1891, in de Duitse stad Breslau. Ze was de jongste van elf kinderen. Haar ouders waren Joods. Haar vader stierf toen ze nog geen twee jaar was.

Edith ging studeren aan de universiteit en werd filosoof. Een filosoof denkt na over grote vragen. Zij schreef bijvoorbeeld over de vraag: hoe begrijp je wat een ander mens voelt?

Als tiener had Edith het geloof van haar ouders losgelaten. Ze geloofde toen helemaal niet meer in God. Maar later las ze het levensverhaal van Teresa van Avila. Dat was een Spaanse kloosterzuster van heel lang geleden. Op nieuwjaarsdag 1922 liet Edith zich dopen. Ze werd katholiek.

Het klooster in

In 1933 kwamen in Duitsland de nazi’s aan de macht. Ze maakten regels tegen Joodse mensen. Edith mocht geen les meer geven, omdat ze Joodse ouders had.

Datzelfde jaar ging ze in een klooster in Keulen. Het was een klooster van karmelietessen. Dat zijn zusters die achter de muren van hun klooster leven en veel bidden. Edith kreeg een nieuwe naam: zuster Teresia Benedicta van het Kruis.

In 1938 werd het in Duitsland nog gevaarlijker voor Joodse mensen. Daarom besloot haar kloosterorde haar naar een veiliger plek te brengen. Op oudejaarsdag 1938 kwam ze aan in Echt.

Dat klooster in Echt was ook ooit door vluchtelingen gesticht. In 1875 waren twintig zusters uit Keulen naar Echt gekomen. In Duitsland werden toen kloosters gesloten. Nu kwam er weer een zuster uit Keulen bij.

Rosa komt ook

Edith had een oudere zus, Rosa. Rosa was ook katholiek geworden en wilde bij Edith zijn. Ze reisde eerst naar België, naar een vrouw die zei dat ze haar zou helpen. Maar die vrouw was een oplichter. Rosa raakte bijna alles kwijt wat ze had. Ze kwam met bijna niets in Echt aan.

Rosa werd geen kloosterzuster. Ze woonde bij het klooster en deed de dingen die buiten de muren gedaan moesten worden.

Edith bleef in Echt schrijven. Ze werkte aan een boek over Johannes van het Kruis, een Spaanse dichter. Het kreeg de titel Wetenschap van het kruis.

Ook Nederland bezet

In mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen. Nu kwamen de nare regels tegen Joodse mensen ook hier. Voor de Duitsers maakte het niet uit of iemand gedoopt was. Wie Joodse ouders had, was voor hen Joods.

Er werd naar een uitweg gezocht. Een klooster in Zwitserland wilde Edith graag hebben. De zusters daar stemden allemaal ja. Maar Edith kreeg geen visum. Een visum is een papier waarmee je een ander land in mag. Zonder dat papier kon ze niet weg.

In juli 1942 begonnen de Duitsers Joodse mensen uit Nederland weg te voeren met de trein.

Een brief in de kerk

De grote kerken in Nederland waren daar diep van geschrokken. Ze stuurden samen een telegram naar de Duitse baas van Nederland. Een telegram is een kort bericht dat heel snel verstuurd wordt. Ze schreven dat ze ertegen waren.

De Duitsers deden toen een aanbod. Joden die al voor 1941 gedoopt waren, zouden niet worden weggevoerd. Maar dan moesten de kerken stoppen met opkomen voor alle andere Joden.

De kerken wilden het telegram op zondag in de kerk voorlezen. Dat verboden de Duitsers. De grootste protestantse kerk besloot het niet voor te lezen. De katholieke bisschoppen deden het wel. Op zondag 26 juli 1942 werd hun brief in alle katholieke kerken voorgelezen. Dus ook in Echt.

Het was een moeilijke keuze, voor iedereen. Wat zou jij gedaan hebben als je in hun schoenen stond?

Zondag 2 augustus

Een week later sloegen de Duitsers terug. Op zondag 2 augustus werden in heel Nederland katholieken met Joodse ouders opgepakt. Een Duitse leider zei hardop dat het een straf was voor de brief van de bisschoppen.

In Echt kwam de politie naar het klooster aan de Bovenste Straat. Edith en Rosa moesten mee. Om vijf uur ’s middags werden ze weggevoerd, op de plek waar nu de tegel zit. Later vertelde een zuster wat Edith toen tegen haar bange zus zei: “Kom, wij gaan voor ons volk.” Of ze dat echt zo zei, weten we niet zeker.

De zussen werden eerst naar kamp Amersfoort gebracht. Daarna naar kamp Westerbork, in Drenthe. Op 7 augustus gingen ze met de trein naar Auschwitz. Dat was een groot kamp, ver weg in het oosten. Daar hebben de nazi’s heel veel Joodse mensen vermoord.

Ook Edith en Rosa werden daar vermoord. Volgens de officiële papieren was dat op 9 augustus 1942. Edith was vijftig jaar.

De tegel en het klooster

Na de oorlog werd Edith Stein niet vergeten. In 1998 verklaarde de paus haar heilig. Daarmee zegt de katholieke kerk dat ze een voorbeeld is voor gelovigen.

Niet iedereen was daar blij mee. Edith werd vermoord omdat ze Joods was. Sommige Joodse mensen vonden het daarom moeilijk dat de kerk haar een christelijke heilige noemde. De Nederlandse bisschoppen vroegen respect voor de Joden die trouw bleven aan het geloof van hun ouders. Ze noemden Edith een dochter van Israël.

Het klooster aan de Bovenste Straat staat er nog. Het is nog altijd een klooster. Naast de ingang ligt een gedenksteen voor Edith.

En in de Peijerstraat zit nog altijd die tegel aan de muur. Twee namen. Een datum. Vijf uur ’s middags.