Een klok in de storm
Het is zondag 1 februari 1953. In het dorp Stavenisse, in Zeeland, zitten mensen op zolders en op daken. Overal om hen heen is water. Het stormt.
Dan horen ze de kerkklok luiden.
Maar het is geen oproep om naar de kerk te komen. Een man uit het dorp schreef later dat de klok angstig klonk in de storm. Pas later bleek waarom. Er zaten mensen in de toren. Ze luidden de klok om hulp te roepen.
Hoe kwam het dorp zo onder water? Daarvoor gaan we eerst terug in de tijd.
Een dorp met twee kerken
Stavenisse ligt op het eiland Tholen, aan het water van de Oosterschelde. Om het dorp liggen dijken. Een dijk is een lange, hoge wal die het zeewater tegenhoudt.
In het dorp stond een oude hervormde kerk uit 1617. Er was ook een kleinere kerkgemeente: de Oud Gereformeerde Gemeente. Die had geen eigen dominee. Een ouderling las op zondag een preek voor uit een oud boek. Een ouderling is iemand uit de gemeente die gekozen is om mee te helpen leiden.
Rond 1906 was die gemeente heel klein. Ze had minder dan vijfentwintig leden. Toen werd een jonge man van ongeveer 24 jaar gekozen als ouderling. Eerst wilde hij niet. Hij dacht er vier weken over na. Toen zei hij ja.
Hij bleef het 46 jaar doen. Hij las preken voor en gaf de kinderen les over het geloof. Onder zijn leiding groeide de gemeente. Het kerkje werd te klein, en er kwam een nieuw gebouw. Er werd een steen gemaakt met zijn hele naam erop. Maar dat wilde hij niet! Zijn naam hoorde niet op een gebouw, vond hij. Er kwam een steen met alleen de letters van zijn naam.
De nacht van de storm
In de nacht van zaterdag 31 januari op zondag 1 februari stormde het heel hard. De storm dreef het zeewater de Oosterschelde in. In Stavenisse ging de sirene. Dat was maar een uur voordat het water kwam.
Eerst brak de dijk bij de haven. Daarna nog meer dijken. Het water stroomde het dorp in. Het kwam ongeveer drieënhalve meter hoog. Dat is ongeveer twee keer zo hoog als een volwassene. Veel huizen stortten in.
Ook de oude kerk liep onder water. Binnen stond het meer dan drie meter hoog.
Die nacht kwamen in Stavenisse ongeveer honderdvijftig mensen om. Van de kleine Oud Gereformeerde Gemeente waren het er 88, volgens de gemeente zelf. Ook de oude ouderling, die 46 jaar de preken had voorgelezen, kwam om in die nacht.
Het is moeilijk om dat te lezen. Een heel dorp verloor in één nacht vaders, moeders, kinderen, buren en vrienden.
Een Bijbel tegen een zak graan
In een huis zaten mensen bij elkaar. Een man pakte de Bijbel en las een hoofdstuk voor, Jesaja 2. Dat staat in het boek van A.J. Smits. Hij woonde zelf in Stavenisse en schreef in 1956 een boek over de ramp.
Smits vertelt ook over een tocht langs de dijk, later. Tussen de kapotte spullen stond een oude Bijbel tegen een zak graan.
De mensen van Stavenisse grepen naar de woorden die ze kenden: woorden uit de Bijbel.
Wat zou jij doen als je met je familie op zolder zat en moest wachten?
Vissers komen helpen
Op maandag 2 februari kwamen de redders. Vissers en roeiers uit andere dorpen kwamen met hun boten. Ze kwamen van Tholen, uit Yerseke en van nog verder weg. Ze voeren het dorp in om mensen op te halen.
Er vlogen vliegtuigen over. Die gooiden eten en drinkwater naar beneden. Het schip Le bonne espoir bracht ongeveer honderd mensen naar Dordrecht. Het schip de Crescendo nam er ongeveer vierhonderd mee.
Op woensdag moest iedereen weg. Alleen een groepje van twintig mensen mocht blijven, om het nodige werk in het dorp te doen. Zelfs twaalf koeien en veertien varkens gingen met een boot mee naar Bergen op Zoom. Toen was Stavenisse leeg.
Waarom?
Veel mensen in Zeeland vroegen zich af: was dit een straf van God? Anderen zeiden: de dijken waren te laag en slecht onderhouden. Een ingenieur had daar in de jaren dertig al voor gewaarschuwd.
Smits zag in de ramp een oordeel van God. Maar hij zag ook mensen die op een wonderlijke manier gered waren. Waarom de een omkwam en de ander niet, kon volgens hem geen mens zeggen. Hij schreef dat Gods oordelen “ondoorzoekelijk” zijn. Dat betekent: wij mensen kunnen ze niet begrijpen.
Veel mensen in Zeeland droegen hun verdriet in stilte. Een lesbrief over de ramp zegt het zo: “Niet klagen maar dragen en bidden om hulp.”
De kleine gemeente ging verder. Een andere ouderling ging voortaan zelf preken. Later werd hij dominee.
Houten huizen uit Noorwegen
Het dorp moest opnieuw opgebouwd worden. Maar waar moesten de mensen wonen?
Hulp kwam van ver. Noorwegen gaf 326 houten huizen aan Nederland. Ze kwamen als bouwpakket. Een deel ervan kwam naar Stavenisse. Ze waren gemaakt voor strenge winters, met glaswol in de wanden en dubbele ramen.
Op 13 augustus 1954 kwam koning Haakon van Noorwegen kijken, samen met koningin Juliana. De nieuwe straat kreeg zijn naam: de Koning Haakonstraat.
Voor gezinnen die alles kwijt waren, was zo’n huis een nieuw begin. En er wonen nog altijd mensen in.
Echt gebeurd?
Ja. De dijkdoorbraken in de nacht van 31 januari op 1 februari 1953, de ongeveer honderdvijftig doden in Stavenisse, de redding met boten en de Noorse huizen staan in veel bronnen. Het luiden van de klok, de man met de Bijbel en de Bijbel tegen de zak graan weten we alleen uit het boek van Smits, die zelf in het dorp woonde. Het verhaal van de oude ouderling en het getal van 88 komen uit boeken van de gemeente zelf. Hoeveel mensen er precies omkwamen, verschilt een beetje per bron.
Praat erover
- Vissers uit andere dorpen kwamen met hun boten helpen. Wie komt er bij jou helpen als het moeilijk is?
- De ouderling wilde zijn naam niet op de kerk. Waarom zou hij dat niet gewild hebben, denk je?
Uit de Bijbel
Draag elkaars lasten, en vervul zo de wet van Christus. (Galaten 6:2)
Ga zelf kijken
In het oude gemeentehuis van Stavenisse, aan de Voorstraat 42, is nu het Watersnoodhuis. Daar worden de verhalen over de ramp bewaard. Op de muren van de hervormde kerk kun je nog zien hoe hoog het zoute water kwam. In de Koning Haakonstraat staan de Noorse houten huizen. Er wonen mensen, dus kijk vanaf de straat.