Hebe Kohlbrugge

Geen Hitlergroet

Het is 1938. We zijn in Fehrbellin, een klein stadje in Duitsland, niet ver van Berlijn. Een jonge Nederlandse vrouw werkt daar bij een dominee.

Twee politiemannen spreken haar aan. Ze verwachten de Hitlergroet. Dat is een groet met je arm schuin omhoog, voor de leider van Duitsland, Adolf Hitler.

Maar de vrouw doet het niet. Later schreef ze op wat ze tegen de mannen zei. Ze vroeg of “guten Morgen” dan geen mooie groet was. Dat is Duits voor goedemorgen.

De politiemannen nemen haar mee. Ze heet Hebe Kohlbrugge. En dit is nog maar het begin van haar verhaal.

Vijf meisjes

Hebe werd geboren op 8 april 1914 in Utrecht. Ze was de jongste van vijf zussen. Haar vader was scheikundige en leraar. Het gezin had Duitse familie.

Haar overgrootvader was een beroemde dominee in Duitsland. Hij werd de Leeuw van Elberfeld genoemd. Hebe las later een paar van zijn preken. Een krant schreef dat onverzettelijk zijn in de familie zat. Dat betekent: niet toegeven als iets niet klopt. Wie haar leven kent, snapt dat wel.

Na school ging Hebe naar Engeland. Daar paste ze op bij een familie. Ze vertelde later dat het familie was van Winston Churchill, een beroemde Engelse politicus. Ze vond Winston onvriendelijk, zei ze er droog bij.

Een vlag van de muur

In 1936 ging Hebe naar Berlijn. Ze volgde er een opleiding voor kerkelijk werk. In Duitsland was Hitler de baas.

Op haar school hing een vlag met het hakenkruis, het teken van Hitler. Volgens haar eigen verhaal haalde Hebe die op een dag weg. Ze kreeg straf, en de vlag hing er snel weer.

Hebe kwam in de kerk van Martin Niemöller. Hij hoorde bij christenen die niet wilden dat Hitler de baas werd over de kerk. Hebe ging naar zijn Bijbellessen en deelde zijn preken uit.

Daarna ging ze werken in Fehrbellin. Daar kwam die ochtend met de twee politiemannen. De Nederlandse ambassade kreeg haar vrij. Maar er was één voorwaarde. Ze mocht nooit meer in Duitsland komen.

Wat zou jij gedaan hebben, als je jong was en ver van huis?

Een pamflet en een zolder

In mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen. Hebe woonde toen in Amsterdam. Ze werkte als secretaresse bij de kerk.

Al in juli 1940 hielp ze een groep op te richten van mensen die in verzet wilden. Het verzet waren mensen die stiekem tegen de Duitsers werkten.

Ze hielp ook een pamflet te verspreiden. Een pamflet is een blaadje met een boodschap. Het heette Bijna te laat. Het zei tegen gewone Nederlanders: je hoeft niet op elke vraag van de bezetter antwoord te geven.

In februari 1942 viel de Duitse geheime politie binnen in het kantoor waar ze werkte. Volgens haar eigen verhaal zat ze urenlang verstopt op een zolder. Ze vonden haar niet!

In de zomer van 1942 ging Hebe op een geheime reis. Ze moest berichten doorgeven aan de Nederlandse regering in Londen. Ze kozen een vrouw, omdat een vrouw minder opviel. Ze reisde door België en Frankrijk naar Zwitserland. Een groot deel heeft ze gelopen, vertelde ze later.

Daar sprak ze Karl Barth, een beroemde geleerde die over God en de Bijbel schreef. Barth gaf het Nederlandse verzet zijn zegen, schreef ze later. Het kwam erop neer dat Gods wet niet tegen hen was. Dat betekende veel voor haar.

Terug in Nederland werkte ze voor een verzetsgroep. Ze tekende op waar de Duitsers hun legerplekken hadden. Volgens haar eigen verhaal smokkelde ze ook microfilms naar Londen. Een microfilm is een piepklein filmpje met foto’s van papieren.

Christine Doorman

In april 1944 zat Hebe weer in de trein. Ze had een vals persoonsbewijs bij zich, op de naam Christine Doorman. Maar het was niet in orde. Bij een controle werd ze opgepakt.

Ze had ook microfilms bij zich. Volgens haar eigen verhaal stopte ze die ongemerkt in de jas van iemand anders in de trein!

Hebe kwam in de gevangenis. Daarna ging ze naar een kamp in Nederland. In september 1944 moest ze naar Ravensbrück, een groot kamp voor vrouwen in Duitsland.

Daar moest ze zorgen voor pasgeboren baby’s. Er was weinig eten, en veel baby’s waren ziek. Ze zag dat sommige baby’s het niet haalden. Dat vertelde ze nog toen ze honderdtwee was.

Hebe werd zelf ook heel ziek. Twee Tsjechische vrouwen in het kamp zorgden voor haar. Dankzij hen bleef ze leven.

In Ravensbrück zat ook Corrie ten Boom, over wie je in dit boek ook kunt lezen. Hebe vertelde later dat ze erbij was toen Corrie hoorde dat ze vrij zou komen.

In januari 1945 kwam Hebe zelf ook vrij. Hoe dat precies kwam, weten we niet. Langs een omweg kwam ze terug in Nederland.

Bruggen naar het oosten

Na de oorlog moest Hebe eerst beter worden. Daarna deed ze iets wat bijna niemand wilde. Ze ging in opdracht van de kerk naar Duitsland, om vrede te sluiten met de christenen daar.

Later reisde ze naar landen achter het IJzeren Gordijn. Zo noemde men de grens tussen het vrije westen en de landen in het oosten. Daar waren de communisten de baas. Christenen hadden het er moeilijk.

Hebe stuurde meer dan tachtig Nederlandse studenten naar die landen. Eerst kwam iedere student bij haar thuis praten, in haar woonkamer in Utrecht. Ze smokkelde ook Bijbels en boeken naar haar vrienden in het oosten.

In 1989 viel de Berlijnse Muur. Hebe was toen vijfenzeventig. De vrienden die ze al die jaren had bezocht, waren vrij.

Haar boek over haar leven noemde ze Tweemaal twee is vijf. Het leven loopt namelijk bijna nooit zoals je het uitrekent.

Honderdtwee jaar

Hebe woonde bijna vijftig jaar samen met haar zus Hanna. In 1999 werd Hanna bij hun huis aangereden door een bestelbus, en ze overleed. In de stille avonden daarna begon Hebe haar boek te schrijven.

Ook toen ze heel oud was, bleef ze bezig. Elke ochtend liep ze over de Maliebaan in Utrecht. Op 4 mei 2016 legde ze namens het oude verzet een krans op het Domplein. “Er moet herdacht worden. Zoveel mogelijk,” zei ze.

Een week voor haar dood stuurde ze haar laatste kerstbrief. Daarop stond een zon tegen een hemel vol sterren. Hebe Kohlbrugge overleed in december 2016, honderdtwee jaar oud.