Nicolette Bruining

In 1941 mochten de Joodse leerlingen van het 2de Stedelijk Gymnasium in Den Haag niet meer naar school komen. De Duitse bezetter had het zo bepaald. Een van hun docenten was een ongetrouwde vrouw van vierenvijftig, doctor in de theologie, die er Hebreeuws gaf. Ze liet het er niet bij.

Ze weigerde op die school nog langer les te geven. Zo staat het in het dossier van Yad Vashem, en de Stichting Jacoba van Tongeren schrijft hetzelfde. De lessen gingen door, in haar eigen huis. En een van de meisjes die daar Hebreeuws leerde, Elisabeth Waisvisz, zou de oorlog overleven, met hulp van deze lerares.

Haar naam was Nicolette Bruining. Half Nederland kende haar stem. Ze had in 1926 de VPRO mee opgericht, de Vrijzinnig Protestantsche Radio-Omroep, en was er dertig jaar voorzitter van. Ze preekte door de radio, omdat de kerk haar als vrouw geen kansel gaf. Bijna dertig jaar na haar dood eerde Israël haar als Rechtvaardige onder de Volkeren.

Ze was vrijzinnig. Haar geloof was anders dan dat van de meeste mensen in dit boek, en anders dan het mijne. Ik wil haar laten zien zoals ze was. Haar verhaal begint in een pastorie in de kop van Noord-Holland.

"AL DEZE BOEKEN WIL IK LATER LEZEN"

Nicolette Adriana Bruining werd geboren op 27 augustus 1886 in de pastorie van Stompetoren, in de gemeente Oterleek. Ze was het enige kind van Albert Bruining en Alida Helena Elisabeth Huijgens. Haar vader was hervormd predikant, van de moderne richting.

Toen ze drieënzeventig was, in 1959, vertelde ze aan Het Parool een herinnering uit die pastorie. Als klein meisje stond ze voor de boekenkast van haar vader en zei: “Al deze boeken wil ik later lezen.” Freda Dröes, die in 1991 een studie over haar schreef, haalt het interview aan.

In 1900 werd Albert Bruining hoogleraar theologie in Amsterdam. Het gezin verhuisde naar de stad. Nicolette ging naar het Barlaeusgymnasium, waar jongens en meisjes samen in de klas zaten. Na haar eindexamen koos ze voor de studie van haar vader.

DRIE VERZOEKEN AAN DE SYNODE

In 1908 begon ze aan de studie theologie aan de Universiteit van Amsterdam. Ze was een van de eerste vrouwen die dat deden. Ze werd lid van de studentenvereniging en zat in een studentenbestuur.

Een jaar later, in 1909, deed ze samen met twee medestudentes, Constance Gerlings en Annette Vogelsang, een verzoek aan de synode van de Nederlandse Hervormde Kerk. Ze vroegen of ze de kerkelijke examens mochten afleggen. Wie die examens haalde, kon predikant worden. Vrouwen werden niet toegelaten. In 1910 en 1911 herhaalden de drie hun verzoek. Er kwam geen ja.

Intussen studeerde ze gewoon door. Op 11 juni 1911 deed ze haar kandidaatsexamen, “geheel volgens de regels”, zoals Dröes het droog opschrijft. In 1912 hield ze op met het aandringen bij de synode. Gerlings en Vogelsang gingen door. Alleen bij de doopsgezinden konden vrouwen in die jaren voorganger worden.

Ik heb me afgevraagd hoe het is om drie keer dezelfde vraag te stellen en drie keer nee te horen. Over wat ze daarbij voelde, zwijgen de bronnen. Wat ze daarna deed, staat er wel. Ze zocht een andere weg.

EEN PROEFSCHRIFT OVER ERVARING

Het doctoraal volgde op 4 oktober 1913. Op 26 mei 1916 promoveerde ze, met haar eigen vader als promotor. Ze was de tweede vrouw in Nederland die in de theologie promoveerde. De eerste was Constance Gerlings, een van de twee medestudentes met wie ze in 1909 naar de synode was gestapt.

Haar proefschrift ging over Franz Hermann Reinhold von Frank, een Duitse lutherse theoloog uit Erlangen. Frank bouwde zijn theologie op de ervaring van de gelovige. Wie tot geloof komt, weet zich zeker van God, en uit die zekerheid leidde hij de hele leer af.

Nicolette was het daar niet mee eens. Ze vond dat Frank zijn eigen ervaring niet echt onderzocht. Hij vulde die ervaring volgens haar al bij voorbaat met wat de kerkelijke leer zei. Zo beschreef zijn theologie wat er in zijn eigen geloof leefde, zonder het te toetsen. Ze vond ook dat hij te weinig ruimte gaf aan het historisch onderzoek van de Bijbel.

Ze was dertig en stelde liever eerst vragen voordat ze iets aannam. Dröes zette haar later in de titel van haar studie neer als een “kritisch” theologe, met aanhalingstekens.

TWEE DAGEN PER WEEK IN DEN HAAG

Al in 1912 had ze werk gevonden. Ze werd docente godsdienst aan de kweekschool van het Haagsch Genootschap aan de Anthony Duyckstraat, een opleiding voor onderwijzers met een vrijzinnig protestantse inslag. Ze gaf er twee dagen per week les en zou tot 1950 aan die school verbonden blijven. Aan het 2de Stedelijk Gymnasium in de Johannes Bildersstraat, het latere Maerlant Lyceum, gaf ze Hebreeuws aan de twee hoogste klassen.

Ze trouwde niet. Ze woonde bij haar ouders, en toen haar vader met emeritaat ging, verhuisde ze met hen mee naar Den Haag, naar Kanaalweg 20 aan de kant van Scheveningen. Haar vader overleed in 1919. Vier jaar later gaf zij zijn verzamelde studies uit. In hetzelfde jaar, 1923, verscheen haar eigen boek Geestelijke stroomingen, over de levensbeschouwingen van haar tijd. Ze bleef bij haar moeder wonen tot die in 1932 stierf.

Ondertussen preekte ze. Vrijzinnig hervormde afdelingen en gemeenten van de Nederlandsche Protestanten Bond nodigden haar uit als voorganger. Een eigen gemeente kreeg ze nooit. Wel zag ze ruimte buiten de gemeente. In 1926 schreef ze dat er een breed werkveld lag voor theologiestudenten die geen predikant wilden worden.

EEN NEEF MET EEN RADIOTOESTEL

Haar eerste kennismaking met de radio was een proef in de natuurkundeles van de kweekschool, rond 1917 of 1918. Zo staat het in het Digitaal Vrouwenlexicon. Wat daar door een koptelefoon kraakte, liet haar niet meer los.

In 1923 werd de Centrale Commissie voor het Vrijzinnig Protestantisme opgericht, op 6 oktober, op initiatief van hoogleraar K.H. Roessingh. Nicolette werd de secretaris. Ze was zevenendertig. Volgens het Vrouwenlexicon en de Stichting Joods Erfgoed Den Haag werkte ze dat jaar al mee aan een proefuitzending, samen met een theologiestudent, E.D. Spelberg.

Hoe het verder ging, is in de kranten van die jaren te volgen. In juli 1924 praatte de Centrale Commissie over de vraag of radiopreken wel gewenst waren. Die winter zou er een proef komen. Op 31 oktober 1924, Hervormingsdag, zond de Hilversumsche Draadlooze Omroep de eerste preek van de commissie uit, gehouden door professor Heering uit Leiden. Nicolette schreef daarna in het blad De Hervorming over de brieven die uit het hele land binnenkwamen. Hele families hadden om de luidspreker gezeten. Een streng gereformeerde elektricien in Den Haag had het de mooiste hervormingspreek genoemd die hij ooit had gehoord.

In de zomer van 1925 besloot de Centrale Commissie tot een vaste commissie voor radiopreken. Het VPRO-artikel en de Stichting Joods Erfgoed noemen voor die commissie 1924, het jaar van de eerste preek. Het Biografisch Woordenboek en Dröes houden het op 1925, en de krantenverslagen geven hun gelijk. In november 1925 meldde het Algemeen Handelsblad wie erin zaten. Nicolette was voorzitster, dominee J.P. de Graaff uit Naaldwijk secretaris, en Spelberg een van de leden. Volgens het Vrouwenlexicon deed de commissie proefuitzendingen vanuit de Javastraat in Den Haag. Nicolette zat ook in de staatscommissies die moesten bepalen hoe de radio in Nederland geregeld zou worden, vanaf oktober 1925 namens de Centrale Commissie.

Jaren later vertelde ze met spot door de microfoon waarom Spelberg in dat eerste comité was gekomen. Hij had een neef met een radiotoestel. Zo staat het in een artikel dat de VPRO in 2016 over haar publiceerde.

Op 29 mei 1926 werd de commissie een vereniging: de VPRO. Nicolette Bruining werd de eerste voorzitter, Spelberg de secretaris. Ze zouden dertig jaar samenwerken. Bij het jubileum van 1956 haalde ze het begin nog eens op: een middag in de doopsgezinde kerk in Amsterdam, waar de eerste achttien leden zich meldden. Bij het zendtijdenbesluit van 15 mei 1930 kreeg de VPRO een kleine plaats in het omroepbestel.

Ze had liever iets anders gezien. Ze droomde van één nationale omroep, waarin alle geestelijke stromingen naar verhouding aan het woord kwamen. Ze legde zich neer bij een omroep per zuil, maar tevreden werd ze er nooit mee.

“WIJ GELOOVEN AAN DEN MACHTIGEN GOD”

Dit is een boek over geloof, dus ik wil eerlijk vertellen wat zij geloofde.

Nicolette Bruining zag het vrijzinnig protestantisme als een open stroming, die zichzelf steeds vernieuwt en in een snel veranderende wereld zoekt naar de grote waarheden van het leven. Zo vat het Digitaal Vrouwenlexicon haar overtuiging samen.

In Geestelijke stroomingen schreef ze in 1923: “Wij gelooven aan den machtigen God.” Een God die de wereld naar Zijn doel leidt. Elders noemt ze Hem de Grond van ons bestaan, of de Leider en Schepper van de wereld. Ze vond het geloof in de ziel van de mens aannemelijk. Godsdienst was voor haar het besef van de band met de geestelijke wereld. Mystiek omschreef ze als een directe vereniging met God.

In 1929 sprak ze in een VPRO-radiocursus over onsterfelijkheid, in een reeks die heette Wat gelooven en denken Vrijzinnig Protestanten. Dröes plaatst die bijdrage in een tijd waarin de belangstelling voor geesten en voor wat na de dood komt groeide, in de plaats van het oude geloof in onsterfelijkheid. Wat Nicolette zelf over het leven na de dood dacht, heb ik in de bronnen niet precies teruggevonden.

Freda Dröes, die haar werk grondig las, merkte op dat ze God nooit Vader noemde. Ook moederlijke beelden voor God vermeed ze. Over Christus sprak ze volgens Dröes niet. Het doel van mens en wereld zag ze als groei naar volmaaktheid, waar mensen zelf aan meewerken, en minder als verlossing. Zo leest Dröes haar werk. Nicolette heeft het zelf nergens zo samengevat. In het VPRO-artikel van 2016 wordt Dröes aangehaald met de woorden dat zij godsdienst boven christendom plaatste.

Ze wilde ook de mensen buiten de kerk serieus nemen. Wie God zocht buiten de sacramenten en de kerkdiensten om, mocht je volgens haar niet negeren. Haar radiotoespraken richtten zich vooral op mensen aan de rand van de kerk of erbuiten.

Spelberg schreef na haar dood dat ze de moderne geloofsovertuiging doorgaf “met heel haar hart”. Leni van Reijendam-Beek, die over de eerste vrouwelijke voorgangers schreef, zag haar kracht in “een diep géestelijk leven gecombineerd met enorme organisatorische begaafdheid”.

Ik geloof anders. Voor mij is Jezus het hart van alles wat God over Zichzelf laat horen. Ik leg haar woorden naast de mijne en laat het verschil staan. Wat ze deed toen haar leerlingen werden weggestuurd, komt verderop.

GEBAK IS TE DUUR VOOR DE VPRO

Wie haar meemaakte, vergat haar niet. Ze was gedisciplineerd en werkte in een tempo waar medewerkers wanhopig van werden. Ze was open, eerlijk en direct, zonder fanatiek te zijn. Ze had humor. Iedereen noemde haar mejuffrouw Bruining, en ze had nauw contact met haar luisteraars. In de omroepwereld kreeg ze de bijnaam de Golda Meir van de vrijzinnigheid.

Ze schreef stukken in het programmablad Vrije Geluiden, hield toespraken op VPRO-avonden en was elk jaar de drijvende kracht achter de landdagen in Barchem. Ze zamelde onvermoeibaar geld in.

Daar hoort een anekdote bij, die Cor Galis later vertelde. Onderweg over de Afsluitdijk stelde hij voor om koffie met gebak te nemen. Haar antwoord: “Koffie oké, maar gebak is te duur voor de VPRO.” Ze betaalde het gebak zelf.

Ze zette zich ook in voor vrouwen. Ze vond het jammer dat er bij de omroepen zo weinig vrouwen in de leiding zaten. Oud-bestuurslid Heye Faber noemde haar “een feministe avant la lettre”. Ze werkte internationaal samen met vrijzinnige christenen in Europa en Amerika, en van 1948 tot 1957 was ze presidente van de International Union of Liberal Christian Women. In 1938 werd ze opgenomen in een boek over de bekende persoonlijkheden van het Koninkrijk.

OM HET OUDE VOLK

In de jaren dertig kwamen er vluchtelingen uit Duitsland. Vanaf 1936 was Nicolette lid van een Nederlands comité dat zorgde voor gevluchte christenen van Joodse afkomst. Het comité werd na anderhalf jaar opgeheven omdat het geld op was. Zij werkte daarna verder in het Haagse subcomité van het Protestants Hulpcomité.

In 1938 organiseerde de VPRO een radiocursus met de titel Om het Oude Volk, over het Joodse volk. Nicolette sprak daarin over het christelijk getuigenis. Wat ze precies zei, heb ik niet kunnen lezen.

Toen kwam de bezetting. In het najaar van 1940 hoopte ze nog even dat er nu eindelijk een nationale omroep zou komen. Niet iedereen heeft dat later mild beoordeeld. Dick Verkijk schreef in 1974, in zijn boek Radio Hilversum 1940-1945, dat zij naïef zou zijn geweest ten aanzien van “het jodenvraagstuk” en van het streven van de bezetter om de radio in één hand te brengen. Dröes geeft dat oordeel door, voorzichtig, met een “zou”. Verkijks boek zelf heb ik niet gelezen.

In 1941 werd duidelijk dat de nieuwe omroep van de bezetter op nationaalsocialistische beginselen zou steunen. De droom was voorbij. Vrije Geluiden werd verboden. De VPRO werd stilgelegd. De stem die vijftien jaar door de radio had gesproken, zweeg.

TWEE ZUSJES WAISVISZ

Na mei 1940 kozen meer leerlingen voor haar lessen Hebreeuws. Volgens de Stichting Jacoba van Tongeren deden sommigen dat mede uit protest tegen de bezetter. In 1941 werden de Joodse leerlingen van het gymnasium weggestuurd, en zette zij haar lessen thuis voort. Een van die leerlingen was Elisabeth Waisvisz. Ze had een zusje, Anita, dat in 1942 acht jaar was.

Het dossier van Yad Vashem noemt Elisabeth een leerlinge, geboren in 1923. In het Joods Monument en op een gezinskaart in het Haags Gemeentearchief staat het gezin dat daarbij past. Ephraim Waisvisz, technisch adviseur, geboren in Den Haag in 1894, woonde in april 1942 aan de Emmastraat 80. Bij hem woonden zijn vrouw Chaje Reizel Waisvisz-Reich en hun dochter Elizabeth Eva, geboren op 28 augustus 1923 in Rotterdam. Een zoontje was in 1929 jong gestorven. Anita staat er niet bij. Elisabeth was zeventien of achttien toen ze bij haar lerares thuis Hebreeuws kwam leren. Het monument noemt haar bij de overlevenden. Ze overleed in 2006 in Tel Mond, in Israël.

Wat er in de oorlog gebeurde, staat in verschillende bronnen met verschillende details. Vast staat dat Nicolette Bruining hielp bij de onderduik van Elisabeth en Anita, en dat beide meisjes de oorlog overleefden. Dat vertellen de Stichting Joods Erfgoed Den Haag en het Digitaal Vrouwenlexicon, dat spreekt van enkele Joodse leerlingen.

Het dossier van Yad Vashem, opgemaakt voor de erkenning in 1990, vertelt meer. Na een tijd bleven Elisabeths oud-klasgenoten weg van de lessen aan huis. Nicolette stond erop dat Elisabeth doorging, nu als privéleerling, en de twee werden vriendinnen. In juli 1942 weigerde Elisabeths vader zich te melden voor werk in Duitsland. Hij moest een schuilplaats zoeken voor zijn gezin en vroeg Nicolette om hulp. Drie jaar lang was zij de schakel tussen Elisabeth, haar zusje Anita en het verzet.

Voor Anita vond ze een adres in Aalten. Voor Elisabeth was het moeilijker. Zij was ouder dan zestien en had valse papieren nodig. Ze moest een paar keer verhuizen, en elke keer hielp Nicolette, vaak samen met haar vriendin Jacoba van Tongeren, die in Amsterdam de verzetsgroep Groep 2000 leidde. Meer dan eens reisde Nicolette met Elisabeth mee in de trein naar een nieuw adres. Dat was extra gevaarlijk, schrijft Yad Vashem, omdat ze bekend was als hoofd van de vrijzinnige omroep en als uitgesproken tegenstander van de bezetting. Ze zorgde voor distributiebonnen, die schreeuwend duur waren, en bracht brieven over tussen de zusjes en hun ouders.

De Stichting Jacoba van Tongeren bevestigt de adressen, de bonnen en de treinreizen. Ze voegt eraan toe dat Elisabeth later bij Van Tongeren zelf in Amsterdam ondergedoken zat. Yad Vashem erkende de twee vrouwen onder hetzelfde dossiernummer, 3173.

Anita dook in september 1942 onder in Aalten, bij de weduwe Hermina Hendrika Heinen-Rots, die iedereen Riek noemde. Riek bracht drie jonge kinderen alleen groot van een klein pensioen. Bij haar werd Anita Nita Visser, een nichtje uit Suriname dat door de oorlog niet naar huis kon. Ze ging naar de Wilhelminaschool. In de laatste fase van de oorlog werd het gevaarlijk, toen er twee Duitse soldaten in het huis werden ingekwartierd. Riek had ook nog twee Nederlandse mannen in huis die zich aan de dwangarbeid in Duitsland onttrokken. Zo vertelt het Nationaal Onderduikmuseum in Aalten. Wie het adres regelde, zegt het museum niet. Volgens het dossier van Yad Vashem was het Nicolette.

De ouders van de meisjes werden verraden en naar kamp Westerbork gebracht. Op een zondag in april 1943 nam Nicolette het op zich om Elisabeth dat te vertellen. Zo staat het in het dossier. Beide ouders werden op 28 mei 1943 vermoord. Het museum schrijft dat hun vader in Sobibor stierf en hun moeder in Auschwitz. Het Joods Monument noemt voor allebei Sobibor.

Wat zou jij gedaan hebben, als een leerling van je bij je in de kamer zat en je zulk nieuws moest brengen? De bronnen zeggen niet wat Nicolette zei. Alleen dat zij het was die het vertelde.

EEN DOMINEE IN DE VERTE

Na de bevrijding ging de radio weer aan. Er kwam ook een kant van haar naar voren die minder bekend is. Volgens Dröes, die zich beroept op Jongeling, raakte ze zo betrokken bij gevangen NSB’ers dat ze overwoog haar functie bij de VPRO op te geven. Dezelfde vrouw die Joodse meisjes had helpen onderduiken, zette zich na de oorlog in voor mensen die aan de andere kant hadden gestaan. Meer dan die ene zin heb ik er niet over gevonden.

In 1947 kreeg ze namens de VPRO een zetel in het bestuur van de Nederlandse Radio Unie. Toen op 1 oktober 1951 de Nederlandse Televisie Stichting werd opgericht, zat ze ook daar in het bestuur. Over de televisie zei ze: “Ik heb er niet om gevraagd, maar nu ze er is: positief gebruiken.”

Ze werd radiopredikante bij het IKOR, het overleg waarin de kerken samen radio maakten. Volgens Dröes begon het IKOR door haar inbreng op een tweede VPRO te lijken, en moest ze daar weer weg.

Vanaf 12 september 1947 had ze op de vrijdagavond een vaste rubriek, Vandaag: korte praatjes waarin ze vanuit gewone dingen van de dag doorstootte naar de vraag waar het leven om draait. Ze wilde ze live uitzenden. “Ik houd niet van dat ingeblikte,” zei ze in 1956 tegen Het Parool. Zichzelf noemde ze in De Groene Amsterdammer met een knipoog een dominee in de verte.

Dat woord blijft bij mij hangen. Een vrouw die geen kansel mocht hebben, maakte er een van een microfoon en sprak zo mensen toe in huiskamers die ze nooit zou zien. Heb jij ooit een deur dicht zien gaan en daarna een andere weg gevonden?

GOEDE VRIJDAG 1963

In 1956 nam ze afscheid als voorzitter. Op tweede pinksterdag, 21 mei, vierde de VPRO in de Ahoy’-hal in Rotterdam haar dertigste verjaardag, met ruim vijfduizend mensen. Het Rotterdamsch Parool noemde haar die dag de “moeder van de VPRO”. Haar opvolger, J.A. de Koning, kondigde aan dat ze erevoorzitter zou worden. De collecte was voor een nieuw Nicolette Bruining Fonds, voor steun aan cultureel werk en opleidingen. In juli stemde de ledenvergadering met beide in.

Haar laatste Vandaag was op 24 augustus. Op 1 september 1956, een paar dagen na haar zeventigste verjaardag, legde ze het voorzitterschap neer. Ze bleef zich tot haar dood voor de omroep inzetten. In een enquête van 1959 werd ze genoemd als een van de bekendste vrouwen van Nederland.

Nicolette Bruining stierf op Goede Vrijdag, 12 april 1963, in Den Haag, zesenzeventig jaar oud. Op 17 april werd ze gecremeerd op Westerveld in Driehuis, onder grote belangstelling. De Koning zei daar dat ze de enige vrouw was geweest die in Nederland een omroepvereniging had geleid. Toen de kist daalde, klonk op het orgel het lied Leid, vriend’lijk licht. Spelberg, die dertig jaar naast haar had gewerkt, schreef een herdenkingsartikel over haar.

7 MAART 1990

Bijna dertig jaar na haar dood, op 7 maart 1990, erkende Yad Vashem haar als Rechtvaardige onder de Volkeren. Elisabeth Waisvisz, die in Israël Edna Heruti heette, had haar samen met Jacoba van Tongeren voorgedragen. Het was de erkenning voor wat ze voor haar Joodse leerlingen had gedaan. Zelf heeft ze het niet meer meegemaakt. Nicolette had geen eigen kinderen en was in de oorlog erg aan de twee zusjes gehecht geraakt, schrijft Yad Vashem. Ze hielden daarna contact. Riek Heinen-Rots in Aalten had dezelfde erkenning in 1982 al gekregen.

Anita bleef na de oorlog nog tot 1947 bij de familie in Aalten. Toen kwam ze onder de zorg van een Joodse organisatie, en in 1950 vertrok ze naar Israël. Met een van de kinderen uit het gezin Heinen, haar zus uit de onderduik, belde ze tot 2019 elke week. In mei 2010 gaf ze een merklap aan het Nationaal Onderduikmuseum. Ze had hem als kind geborduurd, in de handwerkles van de Wilhelminaschool. Er staat de naam op die ze toen moest dragen: Nita Visser.