Jacqueline van der Waals

Amsterdam, 1894. In de Aula van de universiteit houdt professor Pierre Daniël Chantepie de la Saussaye een reeks voordrachten. De titel is “Zekerheid en Twijfel”. Tussen de toehoorders zit de dochter van een hoogleraar natuurkunde, een vrouw van midden twintig. Ze heet Jacqueline van der Waals.

De professor brengt haar bij Brand, het toneelstuk van de Noorse schrijver Henrik Ibsen. Brand is een predikant die van zichzelf en van iedereen om hem heen alles vraagt, omdat hij wil wat God wil. Chantepie hoort bij de critici die het stuk verbijsterend vinden. Jacqueline zegt niets. Maar binnen in haar komt verzet op. Ze noemde dat later een “innerlijk tegensputteren”, schrijft haar biograaf A.C.S. de Koe, een jaar na haar dood.

Ze heeft dat verzet ruim twintig jaar bij zich gedragen. Pas in 1915 schreef ze het op, in het tijdschrift Onze Eeuw. Ze noemde het daar haar “zwijgende tegenspraak”. En ze schreef de zin die ze al die jaren had ingehouden: “Nu, ik was het dan eens met Brand.” Ze geloofde dat Ibsen door de mond van zijn predikant de waarheid had gesproken, de waarheid “die God hem te spreken gaf”.

Die stille vrouw in de Aula werd de dichteres die een naslagwerk later de belangrijkste protestantse dichteres van haar generatie noemde. Haar bundel Laatste verzen, geschreven op haar sterfbed, beleefde achttien drukken. Het lied Wat de toekomst brengen moge wordt in kerken nog gezongen. Wie haar gedichten leest, hoort een vrouw die eerlijk tegen God bleef praten, ook als ze Hem niet begreep. En die luisterde, tot het stil werd in haar.

Het begon in Den Haag, in het huis van een leraar.

EEN TIMMERMANSZOON MET EEN NOBELPRIJS

Jacqueline Elisabeth van der Waals werd geboren op 26 juni 1868 in ’s-Gravenhage. Thuis heette ze Lien. Haar ouders lieten haar dopen in de Waalse kerk, de Franstalige protestantse gemeente van de stad. Dat staat in het Kritisch Lexicon; andere bronnen noemen het niet.

Haar vader was Johannes Diderik van der Waals, in Den Haag leraar en later directeur van de HBS. Hij was de zoon van een timmerman uit Leiden. Zijn ouders konden de middelbare school niet betalen, en hij werkte zich op van onderwijzer tot geleerde. In 1877 werd hij hoogleraar natuurkunde in Amsterdam. Het gezin verhuisde mee. Jacqueline was negen.

Haar vader zou wereldberoemd worden. In 1910 kreeg hij de Nobelprijs voor natuurkunde. De natuurkundige en historicus A.J. Kox noemt hem religieus ingesteld, al werd hij nooit lid van een kerk. Henk van der Ent, die haar verzamelde gedichten uitgaf, spreekt van een mystiek geloof dat in de Bijbel geworteld was. Reitsma beschrijft hem als een man die veel op zijn studeerkamer zat en op afstand bleef van zijn kinderen. Maar ze citeert ook een brief die hij in juli 1883 aan hen schreef. Hij begint met: “Nu beste, goede, lieve kinderen!” Het speet hem, schreef hij, dat hij hun leven niet zo aangenaam kon maken als hij wilde.

Er waren vier kinderen, drie meisjes en een jongen. Jacqueline was het tweede. De oudste zus heette Annie, de jongste Jo.

DE VOORKAMER MET DE GESLOTEN GORDIJNEN

Haar moeder, Anna Magdalena Smit, had tuberculose. Ze stierf op 28 december 1881, vierendertig jaar oud, na zestien jaar huwelijk. De overlijdensakte staat in het register van Nieuwer-Amstel, de gemeente die toen aan Amsterdam grensde. Jacqueline was dertien.

Volgens Van der Ent stierf haar moeder verzoend met de dood en zeker van haar geloof. Het meisje heeft het gezien, en het maakte veel indruk op haar. Haar vader brak er bijna aan. Hij publiceerde ongeveer tien jaar lang niets.

Wat er in het huis gebeurde, beschrijven Reitsma, Van der Ent en Kox. Van 1881 tot 1902 bleven de gordijnen van de voorkamer dicht. In de leunstoel tegenover de werktafel van de vader stond het portret van zijn vrouw. Zijn leerling Kohnstamm schreef er later over: aan dat portret raken, of iets op die stoel leggen, “dat was heiligschennis”.

Jacqueline werd volwassen in een huis waar het verdriet een eigen kamer had.

EEN BERG VAN 3300 METER

Een kwijnende dochter werd ze niet. Ze ging naar de HBS voor meisjes in Amsterdam. In 1887 haalde ze de akte voor het lager onderwijs, tien jaar later de middelbare akte geschiedenis. Ze studeerde voor een groot deel thuis. Ze leerde Noors, Deens en Italiaans, en volgens Van der Ent ook Zweeds. Ze verdiepte zich in filosofie en theologie.

Thuis was er veel aandacht voor literatuur, muziek en toneel. Ze kreeg pianoles, tekende en legde een herbarium aan. Ze tenniste, schaatste, fietste en zwom. Op een oude foto staat ze in tenniskleding, met het racket in de hand, vlak voor de dichter Herman Gorter. Ze waren lid van dezelfde club. Meer dan een praatje over sport was er tussen hen niet, schrijft Reitsma.

In de zomer van 1896, ze was achtentwintig, beklom ze in Tirol een berg van bijna 3300 meter.

Gerard van Eckeren schreef bij haar dood dat ze het aardse leven liefhad en het bleef liefhebben. Haar natuurgedichten gaan over vogels, de maand maart, een geitenweitje. Ze keek goed naar wat God gemaakt had, en ze genoot ervan.

“IK WAS HET EENS MET BRAND!”

Terug naar die vraag uit 1894. Waarom raakte die harde predikant haar zo?

In haar artikel uit 1915 legt ze het uit. Brand vraagt van mensen dat ze willen wat God wil, ook als dat tot een nederlaag leidt. Zijn God lijkt hard. Ze geloofde dat het een God van liefde is, en dat genade pas komt als de eigen wil zich helemaal heeft overgegeven. Ze gaf ook eerlijk toe waarom ze er zo zeker van was: haar instemming rustte op “persoonlijke sympathie”. Die wilde ze niet verdedigen. Ze wilde alleen laten zien dat Ibsen zelf aan de kant van zijn held stond.

Wat haar in 1915 de pen in de hand gaf, was een nieuwe reeks lezingen. In 1912 sprak professor Van Dijk in Amsterdam over Brand. Die lezingen wekten wat al die tijd had gesluimerd, schreef ze. In 1919 kwam ze er nog eens op terug, met een stuk over de brieven van Ibsen. Na haar dood vatte een schrijver in Onze Eeuw het samen in haar eigen uitroep: “Ik was het eens met Brand!”

Ze was een plichtsmens. In haar notitieboek staat op 3 februari 1899: “Rusten is tegenwoordig geen ontspanning maar plicht.” Het Kritisch Lexicon vat haar ideaal samen als overgave aan God en het doen van je plicht. Ze las de middeleeuwse mystici, zoals Hadewych, Ruusbroec, Eckhart en Thomas a Kempis. In een essay met de titel “Zijn of doen” ging ze in tegen Eckhart, die het zijn boven het doen stelde.

Herken je dat? Je hoort iets in de kerk of uit de mond van iemand die je respecteert, en iets in je zegt: zo is het niet. Je zegt het niet hardop. Je bent er nog niet zeker van, of je hebt de woorden nog niet. Jacqueline wachtte ruim twintig jaar voor ze opschreef wat ze vond.

EEN STEM UIT VELE

Ze schreef al jong. Volgens Reitsma stuurde ze eerst een paar gedichten onder de initialen E.V. naar Albert Verwey, een van de bekende dichters van die tijd. Ze kwamen afgekeurd terug, met een kort briefje. Een andere bron voor dit verhaal heb ik niet gevonden.

Op 31 januari 1899 schreef ze in haar notitieboek over het gevoel miskend te worden. Dat was niet waar, schreef ze. Hooguit was ze incognito. “Ik zou niet miskend willen zijn.” Haar biograaf De Koe spreekt van een sterke behoefte aan geestelijk incognito. Haar geloof was het diepste en meest persoonlijke wat ze had, en daarom viel het haar zwaar het te laten zien.

In 1900 verscheen haar eerste bundel, Verzen, bij uitgeverij Bohn in Haarlem. Op het titelblad stond geen naam. Er stond U.E.V., de afkorting van Una ex Vocibus. Zo noemde ze zichzelf, met de zelfkennis van de bescheidenheid, schreef Van Eckeren. Hij vertaalde het als “een stem uit vele”.

Ze wilde spreken zonder op de voorgrond te staan. In een sonnet uit Nieuwe verzen schreef ze over zichzelf: “Ik weet wel, dat ik trotsch ben.” De schrijver in Onze Eeuw zag het na haar dood zo: haar deemoed kwam voort uit die trots. Ook haar humor viel hem op, een beheerst spel met ernst.

Chantepie de la Saussaye, de man met wie ze het in 1894 stilletjes oneens was, volgde haar werk al jaren met grote belangstelling. Bij hem thuis ontmoette ze de redactie van Onze Eeuw. Daar ontmoette ze ook dominee G.F. Haspels. Hij had al snel door dat zij de dichteres van U.E.V. was. Volgens De Koe was het zijn invloed die haar overhaalde om onder haar eigen naam te publiceren. Haar tweede bundel, Nieuwe verzen, verscheen in 1909 met Jacqueline E. van der Waals op de voorkant.

EEN DUBBEL LEVEN

Ondertussen gaf ze les in geschiedenis. Eerst op Middenbosch, een school voor meisjes in Doorn. Over de jaren verschillen de bronnen. De Koe noemt 1901 tot 1904, en het Digitaal Vrouwenlexicon van het Huygens Instituut ook. Ze was maar een deel van de week in Doorn en bleef in Amsterdam wonen. Hij spreekt van een dubbel leven, tussen school en het huis in Amsterdam, tussen lesgeven en haar eigen studie en gedichten. In 1904 koos ze volgens hem voor studie en schrijven. Het Kritisch Lexicon en Van der Ent noemen Doorn van 1900 tot 1908. Van 1908 tot 1917 gaf ze geschiedenislessen op Het Kopje in Bloemendaal; het Vrouwenlexicon spreekt van enkele lessen. Vanaf 1917 gaf ze les aan de School voor Maatschappelijk Werk in Amsterdam.

In Amsterdam werkte ze mee in de Vereniging voor Christelijke Maatschappelijke Arbeid, het Koning Willemshuis. Het Kritisch Lexicon noemt haar bestuurslid. De Standaard schreef bij haar dood dat ze jarenlang waarnemend secretaresse van het Koning Willemshuis was geweest, met vooral belangstelling voor het jeugdwerk. Het Vrouwenlexicon schrijft dat ze zich via die vereniging inzette voor de strijd tegen drankmisbruik en voor de zorg voor ouderen. Dat ze studiegroepen voor vrouwen leidde, staat alleen in het Kritisch Lexicon.

Ze bleef schrijven. In 1903 verscheen een stuk met de titel “Die twijfelt aan eigen twijfel”. Twijfel was voor haar geen eindpunt. Je kon ook aan je twijfel twijfelen. In 1906 kwam haar enige roman, Noortje Velt, eerst in afleveringen in Onze Eeuw, een jaar later als boek. Sommige naslagwerken zien er veel van haarzelf in. De Koe waarschuwde er juist voor om in het boek naar haar leven te zoeken.

Ze vertaalde ook, onder meer een boek over mystiek van de Deen Edvard Lehmann en verhalen over dorpsdominees. In 1918 verscheen haar bundel Iris.

WAARMEDE MOET HET ZOUT GEZOUTEN?

Wie haar gedichten in volgorde leest, ziet geen rechte lijn omhoog. Van der Ent beschrijft verschillende fasen. Er was overgave en er was opstandigheid. Er was vertrouwen in de God van het Oude Testament, en er was de omgang met een verborgen God.

Reitsma schrijft dat ze haar hele leven trouw bleef aan het protestantse geloof van haar jeugd. Allebei waar. Ze bleef, en ze worstelde. In Nieuwe verzen staat een gedicht met de titel “Bitterheid”, dat eindigt bij haar ongeloof, voor God neergelegd. In hetzelfde boek staat een sonnet dat begint met de regel “Toen ik mijn twijfel had tot rust gebracht”. Een ander sonnet zegt dat ze haar zonde moe is, en haar berouw erbij.

In 1920 stonden in Onze Eeuw een paar nieuwe gedichten van haar. Een ervan heet “Avond op het balcon”. Ze zit buiten in de ondergaande zon en ruikt lindebloesem en hooi. Een boerenwagen komt voorbij. Eerst hoort ze het rollen en het zingen, dan luid gelach, dan de schelle lach van een vrouw. Ze voelt geen vaste grond meer onder haar voeten. Later, binnen aan tafel, stelt ze een vraag:

“Waarmede moet het zout gezouten, / Dat smakeloos geworden is?”

Ze kende die vraag uit de woorden van Jezus. U bent het zout van de aarde; maar als het zout zijn smaak verloren heeft, waarmee zal het gezouten worden? (Mattheüs 5:13). Daarna gaat het gesprek aan tafel over de plannen voor morgen. Er komt geen antwoord. De vraag blijft hangen boven een gewone avond.

Ze was een christelijke dichteres, gelezen door christelijke lezers. Ze had alleen zekerheid kunnen opschrijven. Ze schreef op wat ze zag en hoorde, ook toen het haar zelf verontrustte.

In 1921 verscheen haar studie over de Deense denker Søren Kierkegaard. Ze zag in hem een groot kunstenaar. Volgens Reitsma gaf zijn denken vorm aan hoe zij zelf naar leven en dichten keek.

ZOMER 1921

In 1920 besloot ze op zichzelf te gaan wonen. Ze was over de vijftig en zou het huis van haar vader verlaten. In diezelfde tijd kreeg ze last van haar maag, schrijft Reitsma. In de zomer van 1921 werd vastgesteld wat het was: maagkanker. De ziekte was al zo ver dat een operatie geen zin meer had. Ze was drieënvijftig.

Twee bronnen vermelden dat ze pijnstillers weigerde. Waarom, zeggen ze niet. Ik ga er ook niet naar raden.

Wat ze wel deed, staat in haar laatste bundel. Ze bleef schrijven. Een van haar laatste gedichten dicteerde ze vanuit bed. Er zitten gedichten bij over de seizoenen, over vogels, over een rozenboompje. Er zijn gedichten voor mensen die ze had verloren. Een ervan heet “In Memoriam P.D. Ch. d.l.S.”. De initialen wijzen naar Chantepie de la Saussaye, de professor uit de Aula. Het gedicht telt acht regels en begint zo: “Ik ween om woorden, die onuitgesproken bleven”. Ze had hem willen troosten in zijn leed, schrijft ze, en hem willen bedanken voor wat hij was en voor haar deed. Ze heeft het nooit gezegd of opgeschreven, uit schroom voor het grote woord. Nu hij er niet meer is, huilt ze om alles wat ze verzweeg en wat hij niet weet.

En er zijn gedichten over haar eigen sterven. Het Kritisch Lexicon telt er negen. In “Sinds ik het weet” schrijft ze dat de mensen om haar heen het boze woord angstvallig vermijden. Maar zij merkt dat alles voller en zoeter is geworden. De lucht geurt. Vreemden en vrienden groet ze warmer dan vroeger. En dan, midden in de drukte van een gewone dag:

“Gevoel ik plots Gods glimlach over mij.”

TOEN GIJ TOT MIJ SPRAAKT

Het gedicht “Moritura te salutat” heeft een Latijnse titel: zij die gaat sterven, groet u. Het is een gebed. Ze vraagt God of deze weg, die Zijn weg is, ook de hare is. Ze weet het niet. Dan schrijft ze:

“Al mijn wenschen en begeerten zwegen, / Toen Gij tot mij spraakt, ik sprak niet tegen,”

Ze vraagt niet naar het verdriet van haar eigen hart. Ze bidt dat het amen van haar dagen door geen klacht wordt geschaad.

Ik schrijf al jaren over wat het betekent om de stem van God te horen. Hier ligt een vrouw van drieënvijftig met kanker. Ze schrijft over geen wonder en geen genezing. Ze schrijft dat God sprak en dat het in haar stil werd. De vrouw die in 1894 innerlijk tegensputterde, sputtert niet meer. Haar vragen zijn niet allemaal beantwoord. Ze heeft ze neergelegd bij Iemand die ze vertrouwde.

In een ander gedicht uit de bundel, “Gods tegenwoordigheid”, denkt ze na over iets vreemds. Als ze God het sterkst om zich heen voelt, lijkt ze Hem het minst te bezitten. En als ze Hem mist als een verre vriend, voelt ze zich het gelukkigst in Zijn liefde. Dan vraagt ze: “Moet niet, wie God ziet, sterven?” Ze vraagt God haar dan maar te laten sterven. Om de hemel was het haar nooit te doen geweest:

“Zoo laat mij sterven, mijn God, wanneer heb ik ooit naar Uw eeuwige zaligheid gevraagd?”

Wat zou jij vragen, als je wist dat je niet lang meer had? Meer tijd? Antwoorden? Jacqueline wilde God zien.

MOEDER

Midden in de bundel staat een gedicht met de titel “Moeder”. De spreekster stelt zich voor dat ze na de dood wakker wordt en haar moeder terugziet, na een lange scheiding. Mag ze dan als een kind voor haar knielen,

“Met mijn hoofd in uwen schoot?…”

En wat zal haar moeder zeggen? Het gedicht eindigt met een vraag:

“Als ge uw jonge, blanke hand zult leggen / Op dit oude, grijze haar?”

Ze noemt geen naam en geen jaartal. Maar de moeder in het gedicht heeft een jonge hand, en de dochter grijs haar. Anna Smit werd vierendertig. Haar dochter schreef dit veertig jaar later, op haar ziekbed.

29 APRIL 1922

Ze overleed op 29 april 1922 in Amsterdam, drieënvijftig jaar oud. De rouwadvertentie in de Nieuwe Rotterdamsche Courant draagt die datum en het adres P.C. Hooftstraat 177. Haar vader, haar zussen en haar broer met zijn gezin ondertekenden. Ze vroegen om geen bloemen. Van Eckeren schreef in zijn in memoriam over een moordende kwaal die haar krachten snel had gesloopt. Haar vader overleefde haar. Hij stierf het jaar daarop.

Op woensdag 3 mei 1922 werd ze begraven op de Nieuwe Oosterbegraafplaats in Amsterdam, aan een van de hoofdlanen. De kranten van die dagen beschrijven het. Er was een kleine kring van vrienden en vriendinnen. Op de baar lagen twee kransen en een tuil witte seringen met rozen. Ze had zelf gevraagd dat er aan het graf niet over haar gesproken zou worden. Alleen dominee A.K. Kuiper, doopsgezind predikant, zei een paar woorden en las Psalm 103. Daarna bedankte haar broer voor het meeleven tijdens haar ziekte. Ook bij haar eigen begrafenis bleef ze incognito.

Het graf bestaat niet meer, schrijft Van der Ent.

Nog in 1922 gaf uitgeverij De Waelburgh in Blaricum Laatste verzen uit. Half juni besprak De Standaard de bundel al. Een jaar later volgde de tweede druk, gezet in de Plantijn, met een vignet in hout gesneden door Hélène Wolff. Twee dichters schreven een gedicht voor haar in Onze Eeuw. Martien Beversluis schreef “Bloesemboom”, bij de gedachtenis aan haar. Herman Middendorp had haar nooit ontmoet. Na het lezen van de bundel schreef hij over een vrouw die haar einde aannam zoals God het wilde.

De bundel bleef gelezen worden. In 1940 was de negende druk er, in 1950 de dertiende. In 1984 verscheen de achttiende, met een inleiding van Van der Ent. De bloemlezing Gebroken kleuren uit 1939 haalde negentien drukken. De dichter Martinus Nijhoff schreef over haar werk: “In zuiver water ziet men de bodem.”

Ze schreef en vertaalde ook kerkliederen. Volgens Reitsma staan er vier door haar bewerkte gezangen in het Liedboek voor de Kerken. Wat de toekomst brengen moge is van haar eigen hand. Een commissie van de Nederlandsche Protestantenbond vroeg haar om liedteksten voor een nieuwe bundel. Ze leverde vijf vertalingen en drie eigen teksten. Dit lied was er een van, en het verscheen in 1920 in de Vervolgbundel van de Godsdienstige Liederen. Het tweede couplet grijpt terug op wat Jezus tegen Thomas zei: zalig zijn zij die niet gezien zullen hebben en toch zullen geloven (Johannes 20:29). In het Liedboek voor de Kerken was het gezang 293, in het Liedboek van 2013 is het nummer 913. Korteweg en Salverda schreven in 1986 dat het nog gezongen wordt. In 2021 stond in een gespreksgids van de Open Deur dat het lied al ruim honderd jaar een plek heeft in christelijke liedbundels.

HET DENNENBOSCHJE EN DE ROZEN

Een van de laatste gedichten in de bundel heet “Annunciatie”. Het woord betekent aankondiging, zoals de engel aan Maria een boodschap bracht. Bij Jacqueline is de bezoeker de Dood.

Het is avond. Ze hoort een voetstap op het pad. De Dood komt binnen, verlegen, als een jongen die zich schaamt. Misschien komt hij wat laat en ongelegen, zegt hij, maar God heeft hem gestuurd. Ze zet hem eten en wijn voor. Hij kijkt peinzend voor zich uit, niet naar haar. Heeft ze niet net een huis gebouwd waar ze bijna in wil trekken? Zou ze haar taak van God niet pas later ontdekken, als ze haar eigen leven ging leven?

Ze glimlacht. Hij hoeft het niet over haar plannen te hebben, zegt ze. Hij moet zeggen wat de Meester wil. Dan geeft hij haar een teken, waarmee hij haar tot de zijnen wijdt.

Ze brengt hem nog een eindje weg. In het avondrood ziet ze hem de heide in gaan. Op de terugweg zegt ze niets over hem, geen goed woord en geen kwaad woord.

“Maar ’t dennenboschje geurde, en de rozen, / En ’k had het leven nooit zoo lief gehad.”