Jan de Liefde

Het was een mooie middag in september 1849. Een man van vierendertig stond op een brug over de Goudsbloemgracht in Amsterdam en keek langs het water. Aan weerszijden van de vuile gracht stond een dubbele rij ellendige huisjes. Zijn biograaf schrijft dat het beeld alles overtrof wat hij zich had voorgesteld.

Naast hem stond een broeder uit zijn kring. De man op de brug vroeg hem: “Zou er niets gedaan kunnen worden om Christus in dit oord van duisternis en ellende te brengen?” Het antwoord dat zijn biograaf optekende, klinkt als een Bijbeltekst. Dit was juist een plaats voor Hem, “die gekomen is om het verlorene te zoeken en zondaren zalig te maken.”

Even later zag hij een arme visvrouw in de deuropening staan, met een vriendelijke uitdrukking op haar gezicht. Hij sprak haar aan. Hij haalde haar over om hem één avond in de week haar voorkamer af te staan voor een Bijbellezing. Op de eerste avond kwamen er vijf arme vrouwen en een blinde orgeldraaier.

Die man was Jan de Liefde. Hij had geen kerk meer en geen vaste baan. Vier jaar eerder was hij door zijn eigen gemeente ontslagen. Uit die voorkamer groeide werk dat hem overleefde: zondagsscholen, een school voor haveloze kinderen, een vereniging voor het evangelie onder het volk, een vrije gemeente. Hij schreef het eerste christelijke jeugdblad van Nederland en meer dan honderd boeken en boekjes. En hij worstelde met een vraag die veel christenen kennen: waarom spreekt God niet meer zoals in de Bijbel?

Wie hem wil begrijpen, moet beginnen in het kostershuis van een doopsgezinde kerk.

HET KOSTERSHUIS AAN HET SINGEL

Jan de Liefde werd geboren op 25 december 1814 in Amsterdam. Het gezin woonde in Haarlem, maar verhuisde enkele maanden voor zijn geboorte, nadat de zaak van zijn vader was mislukt. Daardoor noemt een enkel naslagwerk Haarlem als geboorteplaats.

Zijn ouders waren Jakob de Liefde en Alida Overbeek. Volgens zijn biograaf Sierk Coolsma vond de vader in 1815 werk bij een glasfabrikant. In 1819 werd hij koster van de verenigde doopsgezinde gemeente in Amsterdam. Het gezin trok in het kostershuis aan het Singel, en daar groeide Jan op, naast de kerk. Coolsma schrijft dat de leden van het vrij grote gezin “met innige liefde aan elkander verbonden” waren.

Coolsma noemt Jan lichamelijk zwak en achter in zijn groei. Zijn gezondheid werd beter in de frisse lucht van Hengelo, in Overijssel, waar de familie van zijn moeder woonde. Zijn moeder stierf toen hij nog jong was. In 1826 hertrouwde zijn vader met haar jongere zus, Johanna.

In 1832 begon Jan aan de kweekschool van de Doopsgezinde Sociëteit, de opleiding voor doopsgezinde predikanten, en hij volgde lessen aan het Athenaeum Illustre, de voorloper van de Amsterdamse universiteit. Hij had twee leraren met een heel verschillende kijk op het geloof. Samuel Muller dacht rationalistisch, met het verstand als maat. Wopko Cnoop Koopmans was rechtzinniger. Aan het eind van zijn studie koos Jan de kant van Koopmans. Muller bleef hem wel als een geliefde leerling zien.

Zijn afsluitende studie in 1837 ging over de mens voor en na de zondeval. Het stuk was zo ongewoon dat het bestuur het door professoren liet beoordelen. Hij slaagde en werd dat jaar proponent: beroepbaar als predikant.

EEN BOEKJE IN DE DILIGENCE

Op 10 december 1837 werd Jan bevestigd als predikant in Woudsend, een dorp in Friesland. Datzelfde jaar trouwde hij met zijn nicht, Berendina Albertha Dijk. Ze stierf op 14 oktober 1838 in Woudsend, nog geen jaar na de bruiloft. In hetzelfde jaar overleed ook zijn vader. Later vond Jan de preken die hij in Woudsend hield vaag en onduidelijk.

Op 7 april 1839 begon hij in Zutphen. Professor Muller had de beroeping geregeld. De doopsgezinde gemeente telde ongeveer zestig leden. Jan kreeg een traktement van duizend gulden, met een persoonlijke toelage van tweehonderd gulden die Muller voor hem regelde.

Hij was in die tijd ongerust over zijn eigen ziel. Toen kwam hij een boekje tegen van de Engelse predikant John Angell James, in het Nederlands Bestuur en aanmoediging voor ieder, die ernstig de zaligheid zoekt. Hij las het op reis, in een diligence, een postkoets. Het lexicon van 1949 schrijft dat de indruk die het boekje op hem maakte, hem bracht “tot beslistheid van overtuiging”. Coolsma dateert het aan het eind van 1839.

Jaren later beschreef Jan in een brief aan een jonge vriendin hoe hij toen met zijn nood naar Christus ging. Coolsma vond de brief terug in het Volksmagazijn van 1855. “Zie, dat zal ik nooit vergeten, hoe oud ik ook word,” schreef Jan. “’t Was alles op eens uit den weg geruimd en terstond in orde.”

In een ander geschrift uit 1855 keek hij terug op zijn eerste jaren als dominee: “Ik was ook eenmaal een prediker van zielendoodende dwalingen.” Daarop volgde: “Het behaagde den Heere echter in Zijne aanbiddelijke genade, mijne oogen te openen voor Zijn licht.”

“HIJ HEEFT U LIEF!”

Dominee O.G. Heldring stond hem in Zutphen al bij. Jaren later, in 1850, nam Heldring een brief aan Jan en Jans antwoord op in zijn Volks-Almanak voor Tijd en Eeuwigheid. Coolsma drukte het antwoord in zijn biografie af. Jan schreef dat hij wist dat Christus werkelijk voor hem gestorven was en zijn zonden gedragen had.

Hij beschreef ook hoe dat geloof in hem werkte. Het hield nacht en dag aan, schreef hij, ook als hij zich koud en ongevoelig voelde. Het bleef in hem “bestendig te fluisteren: Hij heeft u lief! Hij werpt niet uit! Hij is gewillig! Hij heeft voldaan!”

Een dominee beschrijft hier geen donderstem en geen visioen. Hij spreekt over een zacht en blijvend woord, ook op de dagen dat hij niets voelde. We kennen het alleen uit zijn eigen pen.

Op 8 juli 1840 trouwde hij in Leiden met Esther Sophie Molenaar. Ze was op 8 mei 1817 in Leiden geboren, als dochter van dominee Izaac Molenaar. Ze kregen elf kinderen. Een aantal van hen stierf jong, in Londen of in Amsterdam.

GEVAAR! GEVAAR!

In Zutphen begon Jan anders te preken. Vanaf 1843 werd zijn boodschap steeds rechtzinniger, en dat trok publiek. De kleine doopsgezinde kerk liep vol met hervormden. Veel van zijn eigen leden haakten af. Volgens het doopsgezinde lexicon hadden weinig doopsgezinden in die tijd begrip voor het Réveil, de opwekkingsbeweging waar Jan nu bij hoorde.

Hij woonde en studeerde in die jaren samen met J.B. de Pinto, een Jood die christen was geworden. Samen verdiepten ze zich in de profetie en in de geschriften van de Engelse Bijbelleraar John Nelson Darby.

In 1844 nodigde de afgescheiden classis Apeldoorn hem uit, al was het niet als volwaardig lid. Het plan liep dood. In juli van dat jaar liet de afgescheiden gemeente in Lochem hem preken. De provinciale vergadering van de Afgescheidenen keurde dat af.

Datzelfde jaar verscheen zijn pamflet Gevaar! Gevaar! en geen vrede!. Het volgde op een conflict met de Friese predikant Joost Halbertsma en de professoren Muller en Boeke. In de doopsgezinde broederschap werd het gelezen als een oorlogsverklaring. Muller liet hem weten dat de toelage van tweehonderd gulden zou vervallen als het conflict niet ophield.

De knoop werd doorgehakt door een opmerking op de markt. Coolsma vertelt dat het dienstmeisje op een morgen thuiskwam met wat andere meisjes haar hadden toegeroepen: “Jouw mijnheer is een broodpredikant.” Voor Jan gaf dat de doorslag. Hij deelde de kerkenraad zijn besluit mee. Op 26 oktober 1845 kreeg hij eervol ontslag, met vier jaar lang een uitkering van vijfhonderd gulden per jaar, de helft van zijn traktement. Hij begon nog een kleine vrije gemeente met een lange naam, de Apostolisch-Christelijke-Afgescheiden Gemeente. Ze bestond maar een paar maanden.

Wat doe je als je overtuiging je je baan kost? De jaren daarna laten een man zien die zoekt.

OP WEG NAAR AMERIKA

In 1845 verscheen ook zijn verhaal De diligence, of de reis naar de stad der erfenis. Het was een allegorie naar het voorbeeld van Christenreis van John Bunyan. Een student, Benjamin, reist per postkoets van Amsterdam naar zijn ouderlijk huis in Deventer in de hoop op een erfenis, en de reis staat voor de weg naar de hemel. Kenners van jeugdliteratuur zien het boek als het begin van de protestants-christelijke jeugdliteratuur in Nederland. Een andere kenner vindt het daarvoor te moeilijk voor kinderen. Coolsma rekent het tot zijn beste geschriften. Wie weet dat zijn eigen bekering in een postkoets begon, leest dat verhaal met andere ogen.

In 1846 trok Jan met zijn gezin naar Meurs, in Duitsland. Hij volgde daar een seminarie voor onderwijzers, want hij zou daarna een christelijke kweekschool in Nijmegen gaan leiden. Groen van Prinsterer, de staatsman van het Réveil, betaalde een groot deel van de reis. Daarna was Jan zes maanden waarnemend directeur van de Rheinische Mission in Barmen, terwijl zijn gezin in Meurs bleef. Een vaste benoeming kwam er niet, en ook de kweekschool ging niet door. Zijn opvattingen over de doop stonden in de weg.

Vanaf eind 1847 woonde hij in Elberfeld. Daar schreef hij het eerste deel van een algemene wereldgeschiedenis, dat in 1849 verscheen.

Al in 1846 had hij aan Amerika gedacht. In het voorjaar van 1848 wilde hij echt emigreren. Heldring hoorde ervan, haastte zich naar hem toe in Amsterdam en praatte hem op het laatste moment om. Op 3 mei 1848 kwam het gezin terug in Nederland. Ze gingen eerst in Abcoude wonen, omdat het leven daar goedkoper was. In februari 1849 verhuisden ze naar de Herengracht 63 in Amsterdam.

Zeven maanden later stond hij op die brug.

VIJF VROUWEN EN EEN BLINDE ORGELDRAAIER

De Goudsbloemgracht lag in de Jordaan. De gracht was ontstaan uit het Fransche Pad, een pad langs een sloot buiten de oude stad. In 1857 werd ze gedempt en werd het de Willemsstraat.

Het verhaal van die middag kennen we uit Jans eigen Volksmagazijn van 1856 en uit het jubileumverslag van de vereniging die eruit voortkwam. Wie de broeder op de brug was, wist Coolsma niet zeker. Hij noteert alleen dat het E. Kuiper geweest zou zijn.

Elke week kwamen er meer mensen naar de voorkamer van de visvrouw. Het huisje werd vergroot tot er ruim tweehonderd mensen in pasten. Op 28 november 1854 kon Jan elders aan de Goudsbloemgracht een lokaal in gebruik nemen voor tweehonderdvijftig hoorders. Volgens de recensent van 1919 begon zo een zedelijke vernieuwing van het Fransche Pad. Later deed hij hetzelfde in de Jonkerstraat en de Ridderstraat.

In de herfst van 1849 liet Jan zich door de baptist Millard onderdompelen. Hij was baptist geworden. In 1854 nam hij zijn bezwaar tegen de kinderdoop weer terug, en hij betreurde toen dat zijn leerling Eduard Gerdes baptist was geworden. De recensent van 1919 schrijft dat hij grillig kon lijken en soms eigenwillig was, en dat hij soms eigen verwachtingen aanzag voor wat God geopenbaard had. Hij geloofde bijvoorbeeld dat Christus spoedig zou terugkomen en als koning over Palestina zou regeren. Hij blijft hem zien als een bekeerd mens die anderen opriep tot bekering.

Op zondag preekte Jan al vanaf mei 1849 in Tecum Habita, een zaal aan de Herengracht bij de Hartenstraat, die hij voor zeshonderd gulden per jaar huurde. In augustus 1851 nam de afgescheiden predikant Anthony Brummelkamp er een paar diensten voor hem waar.

Uit die maanden is een aantekening uit zijn dagboek bewaard. Op 27 mei 1851 was zijn vrouw bij de familie in Hengelo, en Jan at alleen thuis brood met suikerwater. Hij dacht aan zijn kinderen. “Hierop plaats ik ze allen een voor een voor den Heer en bid om Zijnen zegen over hen,” schreef hij.

Hij bleef schrijven. Van 1849 tot 1855 was hij redacteur van Timotheüs, het eerste christelijke jeugdblad in Nederland. Zijn verhalen waren levendig en zijn antwoorden op brieven van lezers vaak geestig. Begin 1850 begon hij het weekblad De Handwijzer, bedoeld om dwalenden de weg te wijzen. Toen dat blad na kritiek uit Réveilkringen stopte, volgde in 1852 het maandblad Volksmagazijn voor Burger en Boer, dat tot eind 1860 verscheen. Het had een strijdbare toon. “Wij haten de kleurloosheid,” schreef de redactie. Het blad wilde wel kleur bekennen, met “de bloedkleur des kruises”.

Hij schreef ook schoolboekjes voor de allerkleinsten, zoals De Schoolvriend (1848-1849), en later kerstverhalen voor de zondagsschool, zoals Het Kerstverhaal (1857) en De Vrijbuiter (1862).

Hij leidde evangelisten op, meestal zes of zeven tegelijk. Eduard Gerdes, die later net als hij vrije evangelist en schrijver werd, kwam in 1856 bij hem in de leer en woonde bij hem in huis. Vrienden uit het Réveil, onder wie Groen van Prinsterer, steunden het werk met geld.

EBEN-HAËZER AAN DE SPUISTRAAT

Tecum Habita werd te klein. Jan kocht achter zijn nieuwe woning aan de Bloemmarkt een complex huizen, met de voorkant aan de Nieuwezijds Achterburgwal, de huidige Spuistraat. Het werd een kerk met drie galerijen. Hij noemde haar Eben-Haëzer. De naam komt uit het boek Samuël. Na een overwinning op de Filistijnen zette Samuël een steen neer en zei: Tot hiertoe heeft de HEERE ons geholpen. (1 Samuël 7:12).

Op zondag 10 april 1853 preekte Jan er voor het eerst. Zijn tekst kwam uit Handelingen, over de christenen die na de vervolging in Jeruzalem uitzwermden: Zij dan die overal verspreid waren, trokken het land door en verkondigden het Woord. (Handelingen 8:4).

Het gebouw was zwaar met hypotheek belast. Om geld in te zamelen moest Jan steeds verder reizen, ook naar Groot-Brittannië.

In oktober 1854 kwam het tot een breuk met zijn Réveilvrienden. Op een bijeenkomst van de Christelijke Vrienden verdedigde hij volgens een geschiedenis van het kinderboek de stelling dat de Hervormde Kerk “meer zielen vermoord dan behouden” had. Coolsma voegt eraan toe dat hij de predikanten voorhield dat zij nooit gevaar liepen martelaar te worden. Op de vergadering van 24 en 25 oktober werd een motie van afkeuring aangenomen, en Jan vertrok. Later schreef hij bitter dat hij op klaarlichte dag een lantaarn zou opsteken om onder de rechtzinnigen naar christenen te zoeken.

Drie maanden na die breuk, in januari 1855, stond er iets nieuws. Uit zijn werk onder de armen ontstond de vereniging Tot Heil des Volks. Ze moest het evangelie onder het Nederlandse volk brengen en het christelijk onderwijs steunen.

Het eerste wat de vereniging deed, was een bewaarschool openen voor haveloze kinderen. Dat gebeurde op 17 juli 1855. Er kwamen een naaischool, breischolen en zondagsscholen bij. In 1861 had Heil des Volks zeven zondagsscholen met zeshonderdtwintig leerlingen. Buiten Amsterdam verdwenen de afdelingen. In Amsterdam bleef de vereniging, en in 1904 vierde ze daar haar gouden jubileum.

Het doopsgezinde lexicon noemt Jan organisator van sociale arbeid en zondagsschoolleider.

EEN GEMEENTE ZONDER STAAT

Op zondag 27 juli 1856 stichtte Jan de Liefde de Vrije Evangelische Gemeente in Amsterdam. Hij preekte die morgen over Johannes 8:36: Als dan de Zoon u vrijgemaakt heeft, zult u werkelijk vrij zijn. ’s Avonds bevestigde hij de gemeente en vier gekozen ouderlingen. Volgens Coolsma begon hij met tachtig gelovige broeders en zusters, en telde de gemeente in 1857 ruim honderdvijftig volwassen leden. Drieënzestig leden kwamen uit de hervormde gemeente en stuurden haar kerkenraad een scheidbrief. Het was een gemeente buiten elk kerkverband, onafhankelijk van de staat en van vaste fondsen, en ook een zendingsgenootschap.

Jan vond dat kerk en staat gescheiden moesten zijn, en school en staat ook. Volgens de recensent van 1919 vond hij niets zo verwerpelijk als een school met de Bijbel die van staatssubsidie leefde. Daarmee botste hij met veel vrienden uit het Réveil, onder wie Groen van Prinsterer.

De Afgescheidenen reageerden verdeeld. Simon van Velzen was kritisch. Anthony Brummelkamp zag fouten, maar noemde de nieuwe gemeente “één geest met ons”. Een kerkhistoricus schreef in 2023 dat de discussie al snel ging over verkiezing en verzoening, een oud strijdpunt in de gereformeerde wereld. Bernard Kruithof gaf in 2009 een hoofdstuk over hem een veelzeggende titel: “De meest onkerkelijke christen van Nederland”.

De gemeente had het financieel moeilijk. Vermogende steunpilaren bleven weg. In april 1860 werd J.H. Gunning uit Hilversum beroepen als tweede predikant, maar hij nam het beroep niet aan, en het ledental liep terug. Eben-Haëzer werd verkocht en werd een school. Rond 1863 trok Jan met zijn mensen terug naar Tecum Habita, waar het begonnen was.

HET GORDIJN DER WOLKEN

Hoe was Jan de Liefde als mens? Allard Pierson schreef over hem in Oudere tijdgenooten (1888), een boek over de mannen van het Réveil. Dat valt op, want Pierson stond voor de moderne theologie, en Jan had in 1864 nog een boek tegen hem geschreven, Waarschijnlijkheid of Zekerheid?.

Pierson beschrijft een kleine, wat hoekige man vol beweging, net als Da Costa en Capadose. “Zijn echt en open Hollandsch gelaat tintelde van meer zuidelijke levendigheid.” Jan was nuchter, zegt Pierson, en had niets van een dweper of mysticus. “Hij had een scherp oog voor het komische in de wereld en was bij uitstek goedlachs.” Pierson noemt hem schrijver, redenaar, dichter, componist, humorist en theoloog, afwisselend of tegelijk, en rusteloos aan het werk.

Dan volgt een passage die voor dit boek belangrijk is. Volgens Pierson stond het voor Jan vast dat God eens letterlijk tot de mens had gesproken. Maar waarom was dat zoveel honderden jaren geleden? “Waarom scheurde thans nooit het gordijn der wolken?” Was het nu niet harder nodig dan ooit, nu het aantal ongelovigen elke dag groeide? Die vragen bestormden hem steeds meer, schrijft Pierson, naarmate jonge mannen uit de eigen kring van het Réveil het geloof van hun ouders niet konden aannemen.

Herken je die vraag? Je leest over Mozes bij de brandende braamstruik, over Samuël die zijn naam hoort roepen, over de stem bij de doop van Jezus. En dan kijk je naar je eigen leven, en de wolken blijven dicht.

Deze man stelde die vraag hardop, terwijl hij dagelijks over God sprak, voor arme vrouwen in een voorkamer en voor volle zalen aan de Herengracht. In zijn antwoord aan Heldring had hij beschreven hoe het geloof in hem bleef fluisteren dat God hem liefhad. Hoe die twee in hem samengingen, zeggen de bronnen niet.

LONDEN

Op 17 april 1864 nam Jan afscheid van de gemeente in Amsterdam en van die in Haarlem. Hij preekte over 2 Timotheüs 1:13: Houd u aan het voorbeeld van de gezonde woorden, die u van mij gehoord hebt. Op 3 mei stak hij met zijn gezin het Kanaal over naar Londen. Predikant A. Hardenberg nam de gemeente over.

Er waren meerdere redenen. Engelse uitgevers, voor wie hij al werkte, drongen aan. In Nederland had hij geen vast werk meer, en hij zag er geen toekomst voor zijn zoons. Een geschiedenis van het kinderboek noemt ook geldnood. Hij hoopte in Londen met zijn pen de kost te verdienen.

In Engeland was hij geen onbekende. In 1862 was in Londen zijn verhalenbundel The Postman’s Bag and Other Stories verschenen. Hij schreef ook een humoristisch boek over de moeite die een Nederlander met het Engels heeft, A Dutchman’s Difficulties in English.

Al vanaf 1863 reisde hij in opdracht van een Engelse uitgever langs filantropische instellingen op het vasteland, waaronder de bedelaarskolonies in Nederland. Hij bezocht er zesentwintig en beschreef er vijftien, eerst in het Engels voor het blad Christian Work. In 1867 verscheen in het Nederlands Vruchten des geloofs.

Het heimwee kwam snel. Op zijn vijftigste verjaardag, in december 1864, schreef hij dat hij bij de eerste gelegenheid naar Holland terug wilde. Het Engelse klimaat was slecht voor zijn verzwakte gezondheid, en de winter van 1867 op 1868 was zwaar. In de zomer van 1868 keerde hij terug naar Nederland. Hij zou het land niet meer verlaten.

TERUG NAAR DE STAD

Hij ging eerst in Haarlem wonen, de stad waar zijn ouders vandaan kwamen. Ziek was hij al. Hij hoestte, gaf vaak bloed op en kreeg koortsen. In september 1868 kwamen er betere dagen en maakte hij weer flinke wandelingen, maar het herstel bleef niet.

Op 7 februari 1869 schreef hij vanuit zijn kamer een brief aan zijn gemeente in Amsterdam. Hij had met Kerst bij hen willen zijn, schreef hij, maar hij kon het huis niet uit. Hij verzweeg niet hoe het hem ging. Er gingen gedachten van dood en zelfs van eeuwige verlorenheid over zijn ziel. Zijn geloof hield hem toch staande, omdat het niet op zijn eigen gevoel rustte. “Mijn geloof steunt ook nu nog op gronden buiten mij,” schreef hij, op wat God in Christus had gedaan. Hij gaf zijn gemeente een vers uit de Psalmen mee: Bezwijkt mijn lichaam en mijn hart, dan is God de rots van mijn hart en voor eeuwig mijn deel. (Psalm 73:26).

In het najaar van 1869 verhuisde het gezin naar Amsterdam, zijn geboortestad, naar de Prinsengracht 256, bij de Lauriergracht. Hij had in Engeland vaak gezegd dat hij in Holland wilde leven en sterven. Volgens Coolsma bleef zijn geest helder tot het eind, en werkte hij zolang zijn lichaam het toeliet.

Over zijn laatste uur schrijft Coolsma met de woorden “men verhaalt”: zo werd het verteld. Jan zei tegen zijn oudste dochter dat hij zo zou opstaan, omdat hij haar iets wilde dicteren. Op dat moment kwam zijn zwager Frowein binnen. Die zag aan zijn gezicht dat het einde dichtbij was, zei het hem en vroeg of hij nog iets wilde zeggen. Jan kwam overeind. “Zou dit dan sterven zijn?” Hij ging weer liggen en zei: “Ik vergeef allen, die mij verdriet hebben aangedaan, en beveel mijn vrouw en kinderen in Gods bescherming. Mijn hoop staat vast, in…” Verder kwam hij niet.

Het was 6 december 1869. Hij was vierenvijftig jaar. Zijn vrouw zette een advertentie in de Opregte Haarlemsche Courant. Na een lange ziekte was hij die nacht onverwacht overleden, schreef ze. Het evangelie van de genade, dat hij jarenlang had verkondigd, was ook op zijn sterfbed “de vrede zijner ziel en het eenig rustpunt van zijn hart” geweest.

Op 10 december werd hij begraven op de Oosterbegraafplaats. Volgens Coolsma kwam dominee P. Huet toevallig de stoet tegen, hoorde wie er begraven werd en liep mee. Bij het graf sprak hij. Hij had De Liefde gekend als een oprecht man, die eerlijk voor zijn overtuiging uitkwam. “Hij is heengegaan in de verzekerdheid des geloofs,” zei Huet. Ook Holleman, de oudste van zijn evangelisten, sprak. De Liefde was klein van persoon, zei hij, maar groot in zijn werk.

Hij liet veel geschreven werk na. Coolsma telde in 1917 honderdnegentien titels: strijdschriften, kinderverhalen, gedichten, schoolboeken, liederen en preken. Zijn boeken werden vaak herdrukt, sommige tot rond 1900. Coolsma klaagde wel dat alleen de doopsgezinde bibliotheek zijn werk bewaarde.

De recensent van Coolsma’s boek gaf in 1919 een oordeel dat blijft hangen. Alles bij elkaar genomen was Jan de Liefde in zijn tijd een gist geweest, schreef hij, en geen bouwer. Zijn kerk aan de Spuistraat werd een school en zijn vrije gemeente bleef klein. De vereniging die in een voorkamer aan de Goudsbloemgracht begon, vierde een halve eeuw later nog haar jubileum.

Je kunt in Amsterdam nog over de Willemsstraat lopen, maar er is geen gracht meer en geen brug. Op de plek waar een dominee zonder kerk op een middag in september bleef staan, ligt nu een gewone straat in de Jordaan. Ergens daar stond een visvrouw in de deur, met een vriendelijk gezicht, en zei ja.