Catharina Daemen

Op 21 juni 1825 reed er een wagen het Limburgse dorp Heythuysen binnen. Op de wagen zat een vrouw van zevenendertig, Catharina Daemen, uit het stadje Maaseik, een eind verderop aan de Maas. Pastoor Peter van der Zandt had daar om hulp gevraagd voor zijn parochie. De groep vrouwen in Maaseik had hem twee zusters beloofd.

Er kwam er één.

Van der Zandt hield een kroniek bij, en daarin schreef hij later eerlijk op wat hij die dag voelde. “Ik was erg boos,” staat er in de Engelse vertaling van zijn woorden, “omdat ik zuster Catharina Daemen volstrekt ongeschikt vond voor het werk.” Tegen de voerman zei hij het hardop: waarom had hij haar meegebracht, waarom had hij haar niet gelaten waar ze was? “Ze is een teleurstelling.”

Hij stuurde haar niet terug. Hij liet haar in de pastorie het linnen van de kerk verzorgen.

Die vrouw werd de stichteres van een congregatie die zich nog tijdens haar leven over Duitsland verspreidde, en na haar dood over Polen, Indonesië, Brazilië en de Verenigde Staten. In Heythuysen staat nog altijd het huis dat zij in 1835 betrok, aan een straat die Aan de Kreppel heet. Als Moeder Magdalena is ze de geschiedenis in gegaan. Ze heeft geen boeken geschreven en geen preken nagelaten. Wat we van haar weten, komt bijna helemaal uit de kroniek van die pastoor en uit wat haar medezusters zich later herinnerden.

Het begon op een eiland in de Maas.

TRIENEKE VAN HET EILAND

Maria Catharina Daemen werd geboren op 19 november 1787 in Laak, een buurtschap bij Stevensweert in Midden-Limburg. Laak lag op een eiland tussen de armen van de Maas, omringd door dijken. Haar vader, Cornelius Daemen, was boer. Haar moeder heette Gertruda van Bree, zo staat het later in Catharina’s overlijdensakte. Volgens de geschiedenis van haar congregatie werd ze nog dezelfde dag gedoopt in de kerk van Echt, met een oom en een tante als peetouders. Echt lag bijna vijf kilometer verderop.

Thuis noemden ze haar Trieneke. Zo staat het in een tekst die een zuster van haar congregatie in 2022 schreef bij haar verjaardag. Het huis was klein: ongeveer zes bij vier meter, volgens diezelfde tekst. Catharina had een jongere zus, Joanna, die later trouwde met Stephan Suilen. Bij haar zouden de ouders hun laatste jaren wonen.

Veel scholing kreeg Catharina niet. Er was geen leerplicht. Een recente levensbeschrijving, die op de oude congregatiegeschiedenis steunt, vertelt dat ze wel goed leerde lezen en schrijven in het Nederlands. Ze wordt beschreven als een stil, beschouwend meisje.

Ze groeide op in een onrustige tijd. Vanaf 1794 trokken Franse legers en Franse ideeën het land binnen. De nieuwe machthebbers vonden beschouwende kloosters zinloos en hieven ze op. Priesters die weigerden een eed op de staat af te leggen, werden als misdadigers behandeld en lazen de mis in het geheim. In 1801, in de felste jaren van die vervolging, deed Catharina haar eerste communie. Volgens de congregatiegeschiedenis gebeurde dat in alle stilte.

Haar geloof was dus van jongs af een geloof dat je niet zomaar kon laten zien. Het werd thuis bewaard, in het verborgene.

EEN DIENSTMEISJE IN MAASEIK

Toen ze ongeveer zestien was, ging Catharina het huis uit. Ze werd dienstmeisje bij een katholiek gezin in Maaseik, een stadje aan de Maas in wat nu België is. Daar leerde ze de kapucijnen kennen, een tak van de orde van Franciscus. Na hun verbanning waren ze naar Maaseik teruggekeerd. Via hen raakte ze vertrouwd met de spiritualiteit van Franciscus.

In Maaseik woonde een kleine groep vrouwen die leefden volgens de regel van de Derde Orde van Franciscus. Die orde was bedoeld voor gewone gelovigen, mensen die niet in een klooster woonden en toch naar de geest van Franciscus wilden leven. De vrouwen stonden onder leiding van Catherina Palenberg. Catharina sloot zich bij hen aan. Ze werkten en baden samen. Volgens de Amerikaanse zusters van haar congregatie gaven ze godsdienstles, leerden ze meisjes handwerken en bezochten ze zieken.

Ze woonden niet achter kloostermuren en droegen geen kloosterkleed. Ze deelden een dagritme van werk en gebed.

Op 12 november 1817 mocht Catharina haar geloften afleggen in de Derde Orde. Pater Eleutherius Meers, de overste van het kapucijnenklooster in Maaseik, nam haar op. Een week later werd ze dertig. Volgens de congregatiegeschiedenis had ze nederig om opname gevraagd en was ze overgelukkig toen haar verzoek werd ingewilligd.

Op internet lees je vaak dat ze dit de grootste dag van haar leven noemde en dat ze toen de naam Magdalena kreeg. Dat citaat heb ik in geen enkele oudere bron gevonden. De congregatiegeschiedenis van 1917 spreekt wel van “deze grote gebeurtenis in haar leven”, maar dat is de schrijver die het zegt, niet Catharina. En de naam Magdalena kreeg ze volgens die geschiedenis pas in 1836, bij haar inkleding in Heythuysen.

Daarna volgden acht rustige jaren in Maaseik. Toen ze later in Heythuysen een groeiende gemeenschap leidde, dacht ze er volgens haar zusters graag aan terug, als een tijd van innerlijke vrede en geluk.

Misschien ken je zo’n periode. Een tijd waarin het leven klein en overzichtelijk was, en God dichtbij. Voor Catharina bleek het een voorbereiding te zijn, al wist ze dat toen nog niet.

LINNEN VOOR DE KERK

In 1821 werd Peter van der Zandt pastoor in Heythuysen. Volgens de Amerikaanse zusters van haar congregatie waren er in het dorp veel verwaarloosde kinderen. De pastoor vroeg de vrouwen in Maaseik om hulp, en hun leidster beloofde twee zusters te sturen.

In 1820 was Catharina’s vader overleden, in 1825 stierf haar moeder. Op 21 juni 1825 stond Catharina in Heythuysen. Alleen.

Hoe de pastoor reageerde, weten we al. Wat Catharina ervan vond, staat nergens. Ze begon aan het werk dat hij haar gaf en verzorgde het linnen in de pastorie. Daarna huurde Van der Zandt een klein huis bij de kerk, en Catharina richtte het in als schooltje. Er kwamen kinderen, elke dag een paar meer, schrijft de congregatiegeschiedenis. Ze leerde hun handwerken en vertelde hun over God. Ze ging ook naar zieken in het dorp.

Dezelfde geschiedenis die de boosheid van de pastoor bewaarde, vertelt even verderop dat God haar werk zichtbaar leek te zegenen.

“VERTROUW OP GOD”

De vrouwen die haar goed kenden, beschreven haar als iemand van weinig woorden. Zuster Pacifica, een van de latere zusters, schreef het zo op: “Ze zei nooit veel, en alleen op belangrijke momenten deed ze haar mond open.” Maar wat ze dan zei, had betekenis. Als een zuster het moeilijk had, klonk het volgens Pacifica meestal zo: “Vertrouw op God, en het komt allemaal goed!”

Ze had nog een vaste uitdrukking, die haar zusters keer op keer van haar hoorden. Als er iets ontbrak of als iets onmogelijk leek, zei ze: God zal voorzien. Een levensbeschrijving uit 2024 draagt die woorden als titel.

Het bleef niet lang bij één vrouw. Anna Maria Verkolen, vijf jaar ouder dan Catharina, kwam als eerste helpen in het schooltje. Op een gure zondagmiddag in november 1827 kwam Maria Catharina Deckers voor het eerst kijken. In de eerste helft van 1828 sloten zij en Gertrude Kirkels, een weduwe, zich aan. Op 9 november 1828 legden de gezellinnen in Maaseik hun geloften af in de Derde Orde. Zo vertelt de congregatiegeschiedenis van 1917 het. De Amerikaanse zusters schrijven kortweg dat de drie in 1827 kwamen.

Ze wilden samen een religieuze gemeenschap vormen, met Catharina als leidster. Volgens de congregatiegeschiedenis twijfelde Maria Deckers een tijd hevig of ze wel op de goede plek was. Catharina hielp haar daardoorheen. Hoe, vertelt de bron niet.

Catharina had geen opleiding, geen geld en geen positie. Ze was de vrouw die de pastoor niet had gewild. Ze had wel een gewoonte die iedereen om haar heen kende: elke moeilijkheid gaf ze terug aan God.

“DAT IS HET HUIS DAT IK GEZIEN HEB”

Aan de rand van Heythuysen lag een oud landgoed, De Kreppel. Het herenhuis dateerde uit 1757 en was eigendom geweest van baron Michiels van Verduynen. De vrouwen woonden nog in het kleine huurhuis bij de kerk, en ze hadden te weinig ruimte.

Hoe het plan ontstond om De Kreppel te kopen, vertellen de bronnen op twee manieren. Zuster Pacifica schreef dat Catharina vaak bad bij een Mariabeeld in de parochiekerk. Daar had ze, zo vertelde Catharina zelf in latere jaren, het huis voor het eerst “in de geest” gezien, precies zoals het was toen ze het kocht. Pas daarna ging ze op zoek. Op een ochtend vroeg ze burgemeester Raetson om met haar mee te rijden. Ze bekeken een hele dag huizen in verschillende richtingen, zonder resultaat. Het werd al donker toen ze over de weg van Leveroy terugreden naar het dorp. Toen kwam De Kreppel in zicht. “Dat is het huis dat ik gezien heb,” riep ze volgens Pacifica, “en daar moet ik heen. Daar wil God mij hebben.”

Van der Zandt vertelt het in zijn kroniek anders. Hij trof haar, schrijft hij, bij het verstelwerk aan en zei tegen haar: waarom koop je De Kreppel niet, dat kun je makkelijk tot klooster maken? Hij presenteert het als zijn eigen idee. Uit de congregatiegeschiedenis blijkt wel dat Catharina het huis al lang op het oog had en er eerder over begonnen was, en dat de pastoor zich daar steeds tegen verzette. Het visioen kennen we alleen via de herinnering van één zuster. Ik geef het hier door zoals het verteld is.

DOOR DE SNEEUW NAAR LUIK

Heythuysen viel toen onder het bisdom Luik. In november 1834 schreef Van der Zandt aan bisschop Cornelius van Bommel om toestemming om het huis te kopen en er een religieuze gemeenschap te vestigen. Wekenlang kwam er geen antwoord.

Catharina wilde zelf gaan. Toen de pastoor bezwaar maakte, zei ze volgens de congregatiegeschiedenis: “Als Uwe Eerwaarde mij maar laat gaan, God zal voorzien.” In februari 1835 ging ze op weg, te voet, door de sneeuw. Onderweg blies een harde windvlaag haar in een sloot vol sneeuw. Kapelaan Scheyven van Nederweert kwam langs en nam haar een stuk mee in zijn rijtuigje.

De bisschop ontving haar en zei nee. “Ik kan mijn goedkeuring niet geven aan uw plan,” zo staat het in de Engelse vertaling, “omdat de nodige garanties ontbreken.” Op 27 februari volgde nog een brief van de vicaris-generaal. Van der Zandt gaf Catharina daarop een strenge berisping. Ook in het dorp was er kritiek, en sommige medezusters zagen de verhuizing niet zitten. Toen ze thuiskwam na de weigering, zei ze tegen de zusters weer hetzelfde: God zal voorzien.

Het geld kwam in kleine stukken. Twee vrouwen die wilden intreden, Gertrude Berben en Elizabeth Ceurts, brachten hun spaargeld in. Catharina verkocht haar eigen bezit. Een dorpsgenoot, de heer Cillekens, bood een lening aan.

In het voorjaar van 1835 ging ze voor de tweede keer naar Luik. Onderweg over de heide zei ze hardop een zin die de congregatiegeschiedenis heeft bewaard: “laat God zorgen; het is Zijn werk, niet het mijne.” Deze keer gaf de bisschop toe. “Laat haar beginnen,” zei hij, “en laat haar doen wat God van haar vraagt.” Later gaf hij volgens dezelfde bron toe dat hij haar tegen zijn eigen bedoeling in niet had kunnen weerspreken.

STRO EN EEN OMGEKEERDE WASTOBBE

Op 10 mei 1835 zegende pastoor Van der Zandt het huis De Kreppel in als toekomstig moederhuis. Die dag geldt in de congregatie als de stichtingsdatum. Het Limburgse gedenkboek van de congregatie spreekt van een nederig begin en een moeilijke eerste periode.

Hoe nederig, vertelde Gertrude Kirkels later. Op de zolder waren vier smalle kamertjes, met in elk een laag stro om op te slapen. Een omgekeerde wastobbe diende ’s morgens als waskom en daarna als tafel. “Jaar in, jaar uit hadden we als ontbijt niets anders dan zwarte koffie.” Het zijn haar eigen herinneringen, opgetekend in de congregatiegeschiedenis.

In het huis woonden Catharina, Anna Maria Verkolen, Gertrude Kirkels, Maria Deckers en Maria Frances Steenkens. Twee jonge vrouwen begonnen er hun proeftijd. Een van hen, Angeline Kuesters, stierf op 8 oktober 1835, nog in het eerste jaar. De andere, Gertrude Berben, die haar spaargeld had ingebracht, vertrok weer.

Op 11 november 1835 kwam de schriftelijke toestemming uit Luik, via vicaris-generaal Kerckhoffs. De vrouwen mochten het kloosterkleed dragen en geloften afleggen. Op 11 februari 1836 zong Van der Zandt een plechtige mis en kleedde hij hen in. Catharina werd zuster Magdalena, en de pastoor benoemde haar tot overste. Hij noemde die dag in zijn kroniek de geboortedag van de congregatie. Vanaf toen was ze Moeder Magdalena.

De gemeenschap heette in het begin Zusters van Boete van de Derde Orde van Franciscus. In 1869 kwamen daar de woorden “en van Christelijke Liefde” bij. Zo heet de congregatie nog steeds.

In die eerste jaren werd haar lijfspreuk op de proef gesteld. Zuster Coleta vertelde later dat het geen zeldzaamheid was dat er helemaal niets te eten was, en ook geen geld om eten te kopen. De kokkin ging dan naar Moeder Magdalena. Die zei: “Mijn kind, maak je geen zorgen; God zal voorzien.” Volgens Coleta kwam er altijd op tijd iets, zodat de zusters nooit in uiterste nood kwamen.

Van der Zandt, die haar ooit een teleurstelling had genoemd, schreef in zijn kroniek dat ze haar spreuk altijd trouw bleef. Hij vatte het samen in één regel: God zal voorzien, en God heeft werkelijk voorzien.

Ken jij zo’n tijd, waarin je van dag tot dag moest leven? Haar zusters maakten er geen wonderverhaal van. Ze schreven het op als iets wat steeds weer gebeurde.

EEN NIEUWE OVERSTE

Moeder Magdalena bleef ruim vier jaar overste. In 1840 nam zuster Teresia Rooyackers haar plaats in. Daarover zijn de bronnen het eens. Over de manier waarop, minder.

De congregatiegeschiedenis van 1917 vertelt het als een keuze van haarzelf. Magdalena wilde volgens de kroniek haar Schepper ongestoord dienen in de stilte van haar cel, en Van der Zandt zegt dat hij haar daarin aanmoedigde. Hij had tegen haar gezegd dat de last van het huis door de groei elke dag zwaarder werd. Op 13 februari 1840 kwam er, namens de bisschop, een kort en beslist antwoord van vicaris-generaal Neven: zuster Teresia werd overste. De zusters hadden haar niet gekozen. Ze werd benoemd. Toen Van der Zandt het Magdalena vertelde, lag er volgens zijn eigen woorden een blik van grote voldoening op haar gezicht.

Op 12 maart 1840 werd Teresia in haar ambt geïnstalleerd. De jonge overste ontving de eerbied van haar zusters met een hartelijke omhelzing. Het ontroerendste moment, schrijft de congregatiegeschiedenis, was de trouw die de oude Moeder Magdalena haar beloofde. Haar ogen straalden van blijdschap.

Een boek uit 1938, De dochter van Neer Daemen van Markus de Bruin, ziet het anders. Het is een roman over de stichting van het klooster. Volgens een bespreking in een Limburgs jaarboek steunt het op opnieuw onderzochte bronnen en wijkt het op veel punten af van wat er eerder over haar geschreven was. De bespreker schrijft: “deze stichteres werd uit haar ambt als overste ontzet!” Ook schrijft hij dat miskenning en vernedering haar niet bespaard bleven. Wat er precies speelde tussen de pastoor, de bisschop en de zusters, is uit de bronnen die ik kon inzien niet op te maken. Beide verhalen passen bij één feit: de nieuwe overste werd van bovenaf aangewezen.

Wat vaststaat: de stichteres was na vier jaar niet meer de leidster van haar eigen stichting. Ze bleef in het huis. Ze vertrok niet en begon nergens anders iets nieuws. Ze bleef zuster tussen de zusters.

Iets beginnen vraagt moed. Iets wat je zelf begonnen bent uit handen geven, en daarna blijven en dienen onder een ander, vraagt misschien nog meer. Hoe zou jij reageren als het werk dat God jou gaf, aan iemand anders werd toevertrouwd?

MET UITGESTREKTE ARMEN IN HET KOOR

Zuster Teresia overleed al op 20 april 1846. De congregatie telde toen achtentwintig zusters. Daarna kwam de groei. Het Limburgse gedenkboek zegt dat die grotendeels buiten Limburg plaatsvond.

De congregatiegeschiedenis van 1917 geeft een lijst van de huizen die nog tijdens het leven van Moeder Magdalena werden gesticht. In 1848 kwamen er huizen in Mook en Oldenzaal. In 1852 volgden de eerste huizen in Duitsland. Daarna kwamen er onder meer Nonnenwerth, Trier, Mönchengladbach, Neeroeteren in België, Brunssum en, in haar sterfjaar, Almelo. Volgens dezelfde bron keurde paus Pius IX de congregatie in 1852 goed. Er waren toen tachtig zusters met geloften.

Magdalena zelf had geen bestuurstaak meer. Gebed werd bijna haar enige bezigheid, schrijft de congregatiegeschiedenis. Het koor van de kapel en haar cel werden de plekken waar ze het liefst was, en haar bevende vingers gingen steeds vaker langs de kralen van haar rozenkrans. Zuster Coleta vond haar eens in het koor, geknield, met haar armen omhoog uitgestrekt. Ze merkte niet eens dat er iemand binnenkwam.

Uit die jaren komt ook een uitspraak die haar wordt toegeschreven. De vrouw van de burgemeester kwam op bezoek en wilde haar per se spreken. Magdalena zou toen gezegd hebben: “Uit dit kleine huis zullen nog voor mijn dood zeventien kloosters voortkomen.” Die vrouw vertelde het pas dertig jaar later. De congregatiegeschiedenis neemt het op in een voetnoot. Of Magdalena het echt zo van tevoren zei, kunnen we niet nagaan.

“ZOALS GOD WIL”

In de zomer van 1858 werd Moeder Magdalena ziek. Ze had volgens de congregatiegeschiedenis vocht achter de longen, en haar hart werd zwak. Rector Canters gaf haar in het bijzijn van alle zusters de ziekenzalving.

Op de ochtend van 7 augustus probeerde ze met grote moeite op het vaste uur op te staan. Om drie uur ’s middags kwam Moeder Celestine in haar cel. Magdalena lag met gesloten ogen. Om vier uur luidde de bel voor de vespers, en Celestine ging naar het koor. Ze waren nauwelijks begonnen toen ze haastig werd teruggeroepen.

Aan het bed werd Magdalena gevraagd of ze hen echt wilde verlaten. Ze deed haar ogen niet open, glimlachte en zei duidelijk: “Zoals God wil.” Moeder Celestine vroeg haar om in de hemel voor de gemeenschap te bidden. “Ja, zeker,” antwoordde ze, “dat zal ik doen!” Het waren haar laatste woorden. Ze sliep rustig in, zonder strijd. Het was even na vieren, en het ging zo snel dat de zusters in de kapel gewoon doorbaden.

Ze stierf op 7 augustus 1858 in het moederhuis in Heythuysen, zeventig jaar oud. De volgende dag werd haar overlijden in het dorp aangegeven. In de akte heet ze gewoon Maria Catharina Damen, geboren in Stevensweert, dochter van Cornelis Damen en Gertruda van Bree. Van Moeder Magdalena staat er niets in. De ambtenaar schreef eenenzeventig jaar op. Ook haar bidprentje noemt 7 augustus. Het Limburgse gedenkboek houdt het op 6 augustus, maar de akte en het prentje zijn het eens met de congregatiegeschiedenis. Drie dagen later werd ze begraven op het kleine kerkhof van het klooster.

Pastoor Van der Zandt overleefde haar twaalf jaar. Hij stierf op 12 mei 1870, zesentachtig jaar oud, en kreeg een plek vlak bij haar graf op hetzelfde kloosterkerkhof. De man die haar ongeschikt had gevonden, ligt bij haar. Op 10 mei 1885, toen de congregatie vijftig jaar bestond, werd op het kerkhof een gedenkteken onthuld.

Haar zusters hoopten dat Rome haar ooit zalig zou verklaren. In 1911 vroeg Moeder Ludmilla in een rondschrijven alle huizen om gebedsverhoringen op te schrijven, met het oog op een proces in Rome. Op 27 augustus 1933, vijfenzeventig jaar na haar dood, werd in Ohé en Laak bij de kerk een standbeeld van haar onthuld. Ze draagt het moederhuis in haar ene hand en het regelboek in de andere. Kranten schreven in die dagen dat haar zaligverklaring “in voorbereiding” was. In 1958 heette het in een andere krant dat er een proces “aanhangig” was.

Zalig verklaard is ze niet. In het overzicht van lopende zaken dat kenners van heiligverklaringen bijhouden, komt haar naam niet voor. Toen paus Johannes Paulus II de zusters in 1999 toesprak, noemde hij haar gewoon hun stichteres. Hoe ver het proces ooit gekomen is, heb ik niet kunnen vinden.

EEN BRIEF UIT BUFFALO

Na haar dood ging de groei verder, verder dan zij ooit was gereisd. Volgens een Braziliaans historisch artikel kwamen er huizen in Polen in 1867 en in Indonesië in 1870. Op 5 april 1872 begonnen zusters in São Leopoldo in Brazilië met lessen voor drieëntwintig leerlingen. Eind 1873 waren het er honderdtwintig.

In Duitsland werd het leven voor kloosterlingen moeilijk. Bismarck voerde een strijd tegen de invloed van de katholieke kerk, de Kulturkampf. Rond die tijd vroegen Duitse jezuïeten in Buffalo, in de Verenigde Staten, om zusters voor de kinderen van Duitse immigranten. In 1874 reisden drie zusters naar Buffalo, met de algemeen overste Moeder Aloysia Lenders. In september van dat jaar werkten er al negen zusters in twee parochies, St. Ann en St. Michael. Later kwam daar Stella Niagara bij, aan de rivier de Niagara, een naam die een bevriende jezuïet aan het terrein gaf.

Op de website van de zusters daar staat haar verhaal nog altijd. Een visioen of een wonder komt er niet in voor. Het verhaal opent met een dienstmeisje in Maaseik, en met vrouwen die in Heythuysen godsdienst en handwerken leerden aan verwaarloosde kinderen.

Het klooster St. Elisabeth staat nog in Heythuysen, Aan de Kreppel 1. De kapel werd in 1944 verwoest en rond 1950 herbouwd. Het huis is een gemeentelijk monument, en er worden nu ouderen verzorgd. In Ohé en Laak, op het eiland waar ze geboren werd, heette de basisschool Moeder Magdalena. Begin 1958 schreef een Limburgse krant dat de congregatie had besloten haar geboortehuis aan de Maasdijk te kopen, om het boerderijtje te bewaren en er een gedachteniskapel in te richten.

Op een junidag in 1825 stond daar, aan het begin van dat alles, één vrouw naast een wagen bij de pastorie. De pastoor had er twee besteld.