Gerardus Kuypers

Op maandagavond 17 november 1749 kwamen in Nijkerk mensen bij elkaar voor de openbare catechisatie. De dag ervoor had de jonge dominee Gerardus Kuypers gepreekt over een vers uit Psalm 72, en op deze avonden ging hij altijd verder op de preek van zondag. Deze keer liep het anders. Mensen begonnen te huilen. Sommigen beefden, anderen zakten op de grond en konden niet meer staan.

Ruim een week eerder, op 9 november, was het al een keer gebeurd. Tijdens een preek van zijn collega Roldanus begon een oude vrouw luid te jammeren. Nu was het geen enkeling meer.

Wat in die herfst begon, werd bekend als de Nijkerkse beroering, een van de bekendste opwekkingsverhalen uit de Nederlandse geschiedenis. Binnen een jaar kwamen er mensen van ver om het te zien. Er verschenen ruim honderd pamfletten over, voor en tegen. Een Leidse hoogleraar keerde zich publiek tegen de dominee, die nota bene zijn eigen oud-leerling was. En de man in het midden van dit alles was zevenentwintig.

Over wat er in Nijkerk precies gebeurde, moet ik vanaf het begin eerlijk zijn. Bijna alles wat we weten, komt uit brieven en pamfletten van mensen die partij kozen. Het biografisch woordenboek waarin zijn leven staat beschreven, waarschuwt dat in die pamfletten overdreven en onjuiste voorstellingen voorkomen en dat je geen bericht zonder toetsing moet aannemen. Kuypers zei het zelf ook: brieven van hem werden zonder zijn weten gedrukt, en volgens hem waren ze daarbij flink veranderd. Ik vertel dit verhaal dus met de vinger bij wat zeker is.

Het begon in Mijnsheerenland, in de Hoeksche Waard.

EEN DOMINEESZOON UIT MIJNSHEERENLAND

Gerardus Kuypers werd geboren op 11 oktober 1722 in Mijnsheerenland. Zijn vader, Françoys Kuypers, was er sinds mei 1721 predikant. Zijn moeder heette Anna Onderdewijngaard. Toen Gerardus negen jaar was, verhuisde het gezin naar Woudrichem, waar zijn vader op 20 juli 1732 werd bevestigd.

Françoys Kuypers was een dominee die schreef. Hij maakte een uitleg bij het Kort Begrip, het kleine leerboekje voor de catechisatie, die na zijn dood nog tot een elfde druk kwam. In 1739 en 1740 gaf hij twee verhandelingen uit tegen de hernhutters, een beweging van Duitse herkomst die in die jaren ook in Nederland mensen trok. Tot ongeveer 1737 had hij er sympathie voor gehad. Daarna waarschuwde hij gereformeerde gelovigen om er afstand van te houden.

De zoon zat toen op het gymnasium in Dordrecht en schreef bij de boeken van zijn vader een ode in het Latijn. Het is een klein detail, maar het laat iets zien wat later belangrijk zou worden. Vader en zoon stonden aan dezelfde kant. Toen Gerardus jaren later onder vuur kwam te liggen, nam zijn vader het als eerste voor hem op.

ARABISCH IN LEIDEN

Op 19 september 1739 schreef Gerardus zich in Leiden in voor de theologie. Hij was kweekeling van het Staten-college, het studiehuis waar de overheid jonge mannen opleidde voor de kerk. Hij liep college bij Hemsterhuis, Burman en Van den Honert, maar vooral Albertus Schultens maakte indruk op hem. Bij hem kreeg hij liefde voor de Semitische talen, de talen rond het Hebreeuws, en hij hield contact met Schultens tot diens dood in 1750.

Hij was een begaafde student. In 1743 verdedigde hij een proefschrift over het Oude Testament, en in 1745 gaf hij Arabische gedichten uit die worden toegeschreven aan Ali ben Abi Taleb, een vroege figuur uit de islamitische geschiedenis. Alles wees op een leven tussen de boeken.

In Leiden was hij bevriend met Jacobus Elisa Johannes Capitein, een Afrikaanse student. Toen Capitein in 1742 een disputatie hield, schreef Kuypers er een gelukwensende ode bij. Ben Ipenburg nam dat gedicht op in zijn boek over Capiteins leven en werk, tussen de gelukwensen in dichtvorm bij die verdediging. Het draagt daar de titel “Aan mijn zeer gewaardeerde vriend, Jacobus Elisa Johannes Capitein”. Veel meer weten we niet van die vriendschap. Het is een van de weinige persoonlijke dingen die over de jonge Kuypers zijn overgeleverd.

Een van zijn leraren was Johan van den Honert, hoogleraar theologie. Twee jaar achter elkaar droeg hij Kuypers de functie van praetor op zijn colleges op, en volgens het biografisch woordenboek rekende hij hem tot zijn bekwaamste leerlingen. Onthoud die naam.

In 1744 deed Kuypers zijn kandidaatsexamen en werkte hij eerst als hulpprediker in Amsterdam. In oktober 1745 kwam het beroep uit Jutphaas, een dorp onder Utrecht. Op 5 december 1745 deed hij daar intrede, nadat zijn eigen vader hem had bevestigd. In het tijdschrift de Boekzaal verschenen het jaar daarop gedichten op vader en zoon.

Veel vrucht zag hij in Jutphaas niet. Zijn prediking vond er, zo schrijft het woordenboek voorzichtig, naar het schijnt weinig ingang. Op 14 februari 1749 kozen ze hem in Nijkerk, een stadje aan de rand van de Veluwe. Op 27 april deed hij er intrede, bevestigd door zijn nieuwe collega Johannes Jacobus Roldanus. Hij was zesentwintig.

EEN STAD VAN TABAK

Nijkerk was in die jaren welvarend. Het geld kwam vooral van de verbouw van tabak. Volgens een latere beschrijving van het kerkelijk leven in die streek had die welvaart een keerzijde: de herbergen trokken ongewoon veel volk. Er waren ook nog altijd mensen die ernstige prediking waardeerden.

Kuypers preekte ernstig, en hij deed meer dan preken. Hij begon een wekelijkse openbare catechisatie op maandagavond, waarin hij verderging op wat hij zondag had gepreekt. Na de zondagse diensten zocht hij gemeenteleden thuis op. Hij vroeg hoe het met hun ziel ging en hij bad met hen. Steeds meer mensen wilden bij die gesprekken zijn, tot er geen huis meer groot genoeg was voor iedereen die wilde komen.

Wat later als een plotselinge uitbarsting werd beschreven, begon dus met een half jaar gewoon werk. Een dominee die preekte, uitlegde, op bezoek ging en bad, elke week weer.

EEN HANDVOL KOREN

Op zondag 16 november 1749 preekte Kuypers over Psalm 72:16. Het is een vers uit een psalm over de koning die God zal zenden: Is er een handvol koren op het land, op de top van de bergen, de vrucht daarvan zal ruisen als de Libanon; de stedelingen zullen bloeien als het gewas op de aarde. (Psalm 72:16).

Een handvol koren, op een plek waar je het niet verwacht, en een oogst die zo groot is dat het ruist. Wat Kuypers er die zondag precies over zei, weten we niet. De preek zelf heb ik niet gevonden. Wel weten we wat er de avond daarna gebeurde.

Op de catechisatie van maandag 17 november raakten de mensen hevig bewogen. In zijn Getrouw verhaal, het verslag dat hij een jaar later uitgaf, beschreef Kuypers die eerste dagen zelf. Hij schreef over tranen, over veel geween tegen het einde van de samenkomst, en over mensen die rond het uitspreken van de zegen bevend neervielen en niet meer konden staan. Sommigen riepen de mensen om hen heen toe: “Spiegelt u aan mij, en zie hoe bitter de zonden vallen.” Zo staat het in een latere bundel, die zijn woorden in hedendaagse spelling overneemt.

Een recensente van een bundel uit 2001 over Nijkerk las in het huilen en schreeuwen de tekenen van een acuut en heftig zondebesef. Zo zag Kuypers het ook. In de weken daarna liep zijn pastorie vol. Volgens zijn eigen verslag waren er op een gegeven moment meer dan tweehonderd mensen tegelijk in zijn huis.

“ZEER VERMINKT”

Twee dagen na die maandagavond, op 19 november, schreef Kuypers er een brief over. Op 25 november schreef hij een tweede, en op 16 januari 1750 een derde. Die drie brieven werden het begin van een landelijke ruzie.

Ze waren niet voor de drukpers bedoeld. Iemand liet ze drukken op één vel papier, zonder plaats en zonder naam van de drukker, alleen met de vermelding “Gedrukt voor J.T.”. Kuypers wist er niets van. In een bekendmaking uit 1750 verklaarde hij dat de uitgave buiten zijn medeweten was gebeurd, en de brieven waren volgens hem “zeer verminkt”. Wat er precies veranderd was, heb ik niet kunnen nagaan. Vanaf het eerste moment liepen verslag en verhaal door elkaar, en wie de berichten verspreidde, deed dat vaak om een punt te maken.

De scène van 17 november staat in alle serieuze bronnen. Over hoe heftig het was, hoeveel mensen er neervielen en hoe lang het duurde, lopen de verslagen uiteen. Een getal van bekeerden heb ik in geen enkele betrouwbare bron gevonden. Het enige getal is dat van de tweehonderd mensen in zijn huis, en dat komt van Kuypers zelf.

IN PLAATS VAN VLOEKEN

De beroering hield maanden aan en bereikte rond mei 1750 haar hoogtepunt. Uit de wijde omgeving kwamen mensen naar Nijkerk om het met eigen ogen te zien. Er verschenen zelfs prenten over de beroeringen. Een geëtst prentje van de kerk, nog geen acht centimeter hoog, kwam bij die reeks terecht en ligt nu in het Rijksmuseum.

Roldanus hield zich eerst afzijdig. Later sloot hij zich bij Kuypers aan, al bleef hij zoveel mogelijk op de achtergrond. In april 1750 preekte Kuypers over Psalm 25:14, een vers over de omgang van God met wie Hem vrezen. Die preek gaf hij later uit.

Kuypers zelf beschreef vooral wat er in het stadje veranderde. Het biografisch woordenboek, dat zijn verslag navertelt, vat het samen in één zin: in plaats van vloeken hoorde je nu bidden en psalmgezang. Een latere bundel over deze jaren vertelt, op grond van hetzelfde verslag, over een herbergier, Hendrik van Koot, die niets van de kerk had willen weten. Hij sloot zijn herberg, er werd geen sterke drank meer geschonken, en het pand werd geschikt gemaakt voor godsdienstoefeningen. J. Fekkes, die in 1999 een boek over de Nijkerkse opwekking schreef, vertelt hetzelfde en geeft erbij wat Kuypers ervan zei: “Eerst zat satan, nu zit Jezus in de herberg op de troon.” Een akte of ander stuk uit Nijkerk over Van Koot en zijn herberg heb ik niet gevonden. Het verhaal gaat, voor zover ik kan zien, steeds terug op Kuypers zelf.

Ook buiten Nijkerk begon het. In Aalten, in de Achterhoek, verdedigde dominee Philippus de Roy de bekeringen in zijn gemeente. Er kwamen berichten uit Putten en uit Huizen, en uit Hoogeveen en andere plaatsen in Drenthe. In Werkendam was al in 1746 iets vergelijkbaars gebeurd, en een verdediger van Nijkerk zag daar hetzelfde werk in. Of al die beroeringen uit Nijkerk voortkwamen, is niet met zekerheid te zeggen.

BRIEVEN OVER ZEE

Via Hugh Kennedy, de predikant van de Schotse kerk in Rotterdam, hoorden Nederlanders over vergelijkbare opwekkingen in de Schotse dorpen Cambuslang en Kilsyth. Kennedy schreef in 1751 een Nederige verdediging van het werk van de Geest in Schotland en in Nijkerk. Kuypers noemde dat boek graag een “onwederlegbaar werk”.

Kuypers kende ook het verslag dat Jonathan Edwards in 1737 had geschreven over de bekeringen in Northampton in Nieuw-Engeland. Volgens theoloog Wim van Vlastuin leende hij in zijn Getrouw verhaal woorden uit dat boek. Hij schreef zelf brieven naar John Gillies in Glasgow, en Edwards hoorde via Nederlandse contacten in New Jersey over Nijkerk. Gillies nam in 1754 brieven over Nijkerk op in een grote verzameling verslagen over opwekkingen in de wereld. Historicus Fred van Lieburg laat zien dat Nijkerk zo terechtkwam in een netwerk van briefschrijvers dat zich uitstrekte tot in Amerika.

NAAR DE CONSISTORIE GEDRAGEN

En Kuypers zelf? Dit deel van zijn verhaal raakt mij het meest.

Hij zag al snel dat het zo niet kon blijven. Wie tijdens de dienst te onrustig werd, probeerde hij eerst tot bedaren te brengen. Als dat niet hielp, liet hij die persoon buiten het kerkgebouw brengen. Hij gaf zelfs raad over geneesmiddelen.

Volgens zijn eigen oordeel kwamen de meeste mensen op een bedaarde manier tot zekerheid van geloof. Alleen een klein aantal zorgde voor grote onrust. Benauwdheid en lichamelijke beroering wilde hij niet zien als het werk van de Heilige Geest. De man die het middelpunt van de opwekking was, weigerde van het spektakel een bewijs te maken. In zijn verdediging schreef hij dat hij geen werking van de Geest erkende die boven of tegen het Woord inging.

Op 29 oktober 1750 deed hij in de kerkeraad een voorstel. Wie tijdens de dienst stuiptrekkingen kreeg of hard begon te roepen, moest op aanwijzing van de predikant direct naar de consistorie of elders worden gedragen. Wie daar gevoelig voor was, werd gevraagd dicht bij de deuren te gaan zitten. Wie in Nijkerk een oefening hield, een samenkomst buiten de kerkdienst, moest zich op straffe van kerkelijke tucht aan deze regels houden. Ze bleven buiten, in de woorden van een latere beschrijving, tot ze weer “vatbaar zyn voor ’t Woord”.

In de loop van 1750 en 1751 werd het langzaam rustiger.

Ken jij dat, een geloofservaring die je niet kunt uitleggen en die anderen wantrouwen? Kuypers stond er midden in. Voor zijn tegenstanders ging hij veel te ver. Zelf trok hij in zijn eigen kerk een grens en koos hij voor de preek.

DE PROFESSOR MET DE PEN

In 1750 gaf Kuypers zijn Getrouw verhaal en Apologie uit bij Gerardus Borstius in Amsterdam, een verdediging van wat er in zijn gemeente was gebeurd. Kort daarna verscheen er een anoniem stuk met aanmerkingen op dat verslag. Later bleek wie het geschreven had: Johan van den Honert, de Leidse hoogleraar bij wie Kuypers had gestudeerd. Hij gaf het in een van zijn eigen latere geschriften toe.

Van den Honert, geboren in 1693 in Hendrik-Ido-Ambacht, was een geleerd en scherp man die zich in bijna elk theologisch debat van zijn tijd mengde. Over wat een echte wedergeboorte was, dacht hij anders dan de mensen in Nijkerk. Volgens het woordenboek griefde het hem vooral dat uitgerekend een van zijn beste oud-leerlingen de beweging niet tegenging en haar eerder bevorderde.

Het biografisch woordenboek vat de vraag zakelijk samen: kunnen hevige lichamelijke verschijnselen samengaan met een echte bekering? In de recensie van de bundel uit 2001 staat ze nog scherper: “Was hier sprake van massale schijnbekeringen of van ware opwekkingen?”

Zakelijk bleef het debat niet. Van den Honert schreef antwoord na antwoord. Hij stelde Kuypers voor als een dwaalleraar en dichtte hem oneerlijke bedoelingen toe. Het woordenboek noemt die manier van strijden “verre van waardig”.

Kuypers antwoordde met een Pleitgeding in 1751 en later een tweede. Hij schreef Oud en Nieuw, over vergelijkbare verschijnselen bij de eerste christenen. In 1752 volgde Gamaliels raat, een leerrede over Handelingen. De titel verwijst naar de raad die Gamaliël in Handelingen 5 aan de joodse raad gaf: laat deze mensen met rust, want als het een werk van God is, kun je het niet tegenhouden.

Zijn vader, toen bijna zestig, mengde zich ook in het debat. Hij schreef De saeke Godts verdedigt en daarna nog een reeks stukken. Over een voorrede die hij bij de uitgegeven preek van zijn zoon had geschreven, kreeg hij ruzie met zijn eigen classis in Gorinchem. Die ruzie werd in juni 1752 bijgelegd.

Tussen 1750 en 1753 verschenen er ongeveer honderdvijfentwintig geschriften over Nijkerk: brieven, verhandelingen, samenspraken, zelfs gedichten. Een van de verdedigers, Jacob Groenewegen, wees erop dat Van den Honert jaren eerder veel positiever zou zijn geweest over een vergelijkbare opwekking in Werkendam. Of dat klopt, heb ik niet kunnen controleren. Het staat in een pamflet, en pamfletten waren in deze strijd geen neutrale bron.

KAF EN KOREN

Ook in de eigen kring van de bevindelijke gereformeerden kwam kritiek. Theodorus van der Groe, predikant in Kralingen, schreef in juni 1752 een voorrede bij het eerste deel van zijn Toetssteen der ware en valsche genade. Hij vreesde dat het luidruchtige beroeringswerk veel te wild en te onzuiver was verlopen. Wel hield hij de mogelijkheid open dat er tussen het kaf ook nog wat goed koren zat.

Op de biddag van 28 maart 1753 preekte hij over Psalm 119:126: Het is tijd voor de HEERE om te handelen, want zij hebben Uw wet verbroken. (Psalm 119:126). In die preek ging hij veel verder. Hij noemde het beroeringswerk “een heilloos werk van de satan” en een oordeel van God over de kerk. Ik ken die preek uit een verzamelbundel met zijn geschriften, waarin de tekst in hedendaagse spelling is overgenomen.

Kuypers had gepreekt over een handvol koren. Van der Groe zag vooral kaf.

“GAARNE GEHOORD”

Wat de pamfletten niet vertellen, is hoe het Kuypers zelf verging. Over zijn gevoelens in die jaren heb ik geen bron gevonden. Wel weten we wat hij deed. Hij bleef. In 1752 werd hij in Schoonhoven op een drietal gezet, de lijst waaruit een gemeente haar nieuwe predikant kiest. Hij bedankte en bleef in Nijkerk tot 1758.

Hij was in die jaren al getrouwd. Op 28 april 1748, nog in zijn tijd in Jutphaas, was hij in het huwelijk getreden met Anna Catharina Huysinkvelt, een weduwe uit Breda. Het huwelijk werd gesloten in Woudrichem, de gemeente van zijn vader, en staat daar in het trouwboek. In Nijkerk werd hun zoon Christiaan François geboren. Ze kregen ook een dochter, Anna.

Op 9 november 1758 kozen ze hem in Winschoten, in het oosten van Groningen, en op 15 juli 1759 deed hij daar intrede. In mei van dat jaar nam zijn vader in Woudrichem afscheid van de gemeente, oud en verzwakt. Johan van den Honert was een jaar eerder overleden, in de nacht van 6 op 7 april 1758. Van een verzoening tussen leraar en leerling heb ik niets gevonden.

In Winschoten bleef Kuypers maar kort. Op 16 november 1760 nam hij er afscheid, en twee weken later werd hij bevestigd in Scheemda.

Volgens een negentiende-eeuws biografisch woordenboek werd hij als prediker “gaarne gehoord”. Hetzelfde woordenboek schrijft dat hij wat hij leerde ook in praktijk bracht. Het oordeel is van later. Het is ook het enige wat ik over zijn karakter in die jaren heb gevonden, en ik geef het je zoals het er staat.

EEN KATHEDER IN GRONINGEN

Na de dood van hoogleraar Gerdes werd Kuypers op 16 augustus 1765 benoemd tot hoogleraar in de theologie in Groningen. Op 1 december werd hij doctor, en op 6 december hield hij zijn inaugurele rede. De jongen die Arabische gedichten uitgaf, stond nu zelf voor de studenten. Hij was meerdere keren rector magnificus, het hoofd van de universiteit. Zijn zoon Christiaan François liet zich in 1768 in Groningen als student inschrijven en werd later predikant in Friesland en in Zeeland.

Als hoogleraar combineerde hij volgens het woordenboek van Van der Aa een brede kennis met een ongewoon gemak in het uitleggen. Een van zijn leerlingen was Herman Muntinghe.

In 1772 bezorgde hij een uitgave van de Dordtse Leerregels, de besluiten van de synode van Dordrecht over genade en verkiezing. De man die twintig jaar eerder voor dwaalleraar was uitgemaakt, gaf nu de belijdenis van zijn kerk opnieuw uit. Op 18 september 1783 overleed zijn vader, op hoge leeftijd, in Giessen-Nieuwkerk.

Later trouwde Kuypers met Josina Petronella Alberda, de weduwe van Antonius Ewaldus Sichterman. Ze kregen geen kinderen.

De jaren tachtig van de achttiende eeuw waren onrustig. Patriotten en prinsgezinden stonden in de Republiek tegenover elkaar, soms gewapend. In 1785 verscheen van hem de Neerlandsch Staatsorkaan. Hij noemde zichzelf trouw aan de Staten en aan de stadhouder, maar hij waarschuwde vooral tegen partijvorming. De etiketten waarmee mensen elkaar indeelden, noemde hij een nationale dwaasheid. In 1786 preekte hij over de dreiging van een burgeroorlog.

Ik kan het niet bewijzen, maar ik vraag me af of Nijkerk daar nog in meeklonk. Hij wist wat er gebeurt als een land zich in twee kampen verdeelt en iedereen zijn pen scherpt.

TWEE BEGRAFENISSEN

In zijn laatste tien levensjaren had Kuypers last van jicht en later van astma. Eind 1797 en begin 1798 was hij ziek en kon hij niet preken. Op 4 juni 1798 woonde hij in Groningen nog de begrafenis bij van zijn collega, professor N.W. Schroeder. De volgende ochtend om zes uur overleed hij onverwacht. Zo staat het in het biografisch woordenboek, dat dus 5 juni als sterfdag geeft. Het oudere woordenboek van Van der Aa noemt 4 juni.

De krant van die week geeft uitsluitsel. Op 8 juni 1798 stond in de Groninger Courant en in de Ommelander Courant een bericht van zijn weduwe, Josina Petronella Alberda, gedateerd “Groningen den 5 Juny 1798”. Het had God behaagd, schreef ze, “heden morgen” haar man door een plotselinge dood van haar weg te nemen, op de leeftijd van vijfenzeventig jaar en ruim zeven maanden. Ze vroeg om geen brieven van rouwbeklag te sturen. Kuypers stierf dus op 5 juni.

Op 9 juni werd hij bijgezet in de Martinikerk. Zijn collega E.J. Thomassen à Thuessink herdacht hem in een gedrukt rouwprogramma als een man met een krachtige geest, een sterk geheugen en grote welsprekendheid.

Op 16 juni 1798 overleed in het Zeeuwse Wolfaartsdijk zijn zoon Christiaan François, predikant in die gemeente. Hoe het zijn dochter Anna verging, heb ik niet gevonden.

EEN ORGEL UIT 1756

Bijna vijftig jaar na die avond in de Nijkerkse catechisatie was Kuypers hoogleraar, rector en schrijver over de staat geweest. In de boeken over de Nederlandse kerkgeschiedenis staat zijn naam toch bijna altijd bij dat ene woord: Nijkerk.

Was het een opwekking van God? Ik ben geneigd te denken van wel, en ik weet dat ik dat niet kan bewijzen. Er zijn geen lijsten van bekeerden, en de overheid en de kerk hebben de gebeurtenissen grotendeels genegeerd, zodat er nauwelijks archiefstukken zijn. Wat overblijft zijn pamfletten van mensen die al wisten wat ze vonden. Historici die er na tweehonderdvijftig jaar opnieuw naar keken, gaven eerlijk toe dat de werkelijke omvang moeilijk te schatten is.

Wat ik wel zie, is een jonge dominee die zijn werk deed voordat er iets gebeurde. En die, toen het gebeurde, de moed had om het af te remmen. Wie iets van God meemaakt, wil vaak dat het groter wordt. Kuypers liet mensen naar buiten dragen tot ze weer konden luisteren.

De Grote Kerk aan de Holkerstraat staat er nog. De eerste steen van het koor werd in 1461 gelegd, en na de stadsbrand van 1540 werd de kerk bijna helemaal herbouwd. De bovenbouw van de toren kwam er pas tussen 1774 en 1776, en de preekstoel is van 1789, zodat Kuypers op een andere kansel stond dan je nu ziet. Het orgel is wel uit zijn tijd. Matthijs van Deventer bouwde het in 1756, toen Kuypers nog in Nijkerk stond. Het is er nog altijd, in een kerk waar op een zondag in november een jonge dominee preekte over een handvol koren op de top van de bergen.