Hebe Kohlbrugge

In 1939 stond een jonge Nederlandse vrouw in Duitsland tegenover twee politieagenten. Ze verwachtten van haar wat in die tijd van iedereen werd verwacht: de rechterarm omhoog en de groet aan de Führer. Ze deed het niet. Kort daarna werd ze het land uitgezet.

Ze heette Hebe Kohlbrugge. Ze was vijfentwintig. Ze had in Berlijn gewoond, in de kring van de Bekennende Kirche, de christenen die weigerden hun kerk aan Hitler over te geven. Ze had met haar auto preken rondgebracht naar dominees die niet meer vrij konden spreken. Ze had al een keer kort in een Duitse cel gezeten.

Vijf jaar later zat ze in Ravensbrück, hetzelfde vrouwenkamp als Corrie ten Boom. Ze overleefde het. En daarna deed ze iets wat bijna niemand van haar verwachtte. Ze ging terug naar Duitsland, om te verzoenen. En toen het IJzeren Gordijn over Europa viel, ging ze er steeds weer doorheen, naar de kerken aan de andere kant.

Ze werd honderdtwee jaar oud. Ze zei aan het eind van haar leven: als je eenmaal tegen een leugen hebt gevochten, voor de waarheid, dan kun je niet thuiskomen en zeggen dat je nu in je stoel gaat zitten.

EEN NAAM MET EEN GESCHIEDENIS

Hebe Charlotte Kohlbrugge werd geboren op 8 april 1914 in Utrecht, als jongste van vijf dochters. Haar vader, Hermann Kohlbrugge, was scheikundige en leraar. Haar moeder, Johanna Elisabeth Barner, was luthers en van Duitse afkomst.

De naam Kohlbrugge zegt veel mensen in Nederland iets. Hebe’s overgrootvader was Hermann Friedrich Kohlbrugge, een predikant uit de negentiende eeuw die door de Nederlandse kerk werd geweigerd en in Elberfeld in Duitsland een eigen gemeente diende. Zijn preken over genade alleen worden in gereformeerde kring nog steeds gelezen. Hebe groeide op met die erfenis. Het geloof in het gezin was niet vaag. Het ging over de vrije genade van God, en over de vraag hoe je daarnaar leeft.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog nam het gezin Duitse kinderen in huis die door de oorlog honger leden. Zo leerde Hebe al jong Duits. Na de middelbare school deed ze een verpleegcursus. Ze ging naar Noorwegen om kinderen Duits te leren en daarna naar Engeland, als kindermeisje.

Daar gebeurde iets wat haar richting gaf. Ze werkte korte tijd in het huis van John Churchill, een neef van Winston Churchill. Hij sprak bewonderend over het nieuwe Duitsland van Hitler. Hebe wilde zelf zien wat daar gebeurde.

BERLIJN

In 1936 ging ze naar Berlijn, naar een opleiding voor kerkelijk vrouwenwerk. Ze kwam terecht in de kring van Martin Niemöller, de predikant van Dahlem die een van de leiders van de Bekennende Kirche was. Ze volgde zijn Bijbelstudies. In 1937 werd Niemöller gearresteerd. Hij zou tot 1945 in concentratiekampen blijven.

In mei 1938 sloot Hebe zich aan bij de Bekennende Kirche. Ze werd assistent van een predikant in Fehrbellin, in Brandenburg, Günther Harder. Veel dominees van de Bekennende Kirche hadden spreekverbod of zaten vast. Hebe bracht met de auto preken en berichten rond. Daarvoor werd ze door de Gestapo opgepakt en kort vastgezet in Potsdam. Volgens haar eigen verhaal zorgde de Nederlandse ambassadeur ervoor dat ze vrijkwam. In 1939 werd ze, na de weigering om de Hitlergroet te brengen, Duitsland uitgezet.

Ze ging naar Basel, om theologie te studeren bij Karl Barth. Barth was de grote Zwitserse theoloog die de belangrijkste opsteller was van de Barmer Theologische Verklaring van 1934, het belangrijkste document van de Bekennende Kirche. Die verklaring zei dat Jezus Christus het ene Woord van God is, dat we moeten horen, vertrouwen en gehoorzamen, en dat de kerk geen andere heren mag erkennen.

In september 1939 brak de oorlog uit. Hebe moest terug naar Nederland.

BIJNA TE LAAT

In mei 1940 viel Duitsland Nederland binnen. Hebe wist al wat dat betekende. Ze had het in Berlijn gezien.

Volgens haar eigen verhaal kwam ze in de zomer van 1940 met een groep van ongeveer vijfendertig mensen bij elkaar. Het waren vooral jonge predikanten en theologen. Ze vroegen zich af wat ze konden doen. We moeten iets doen, zei Hebe volgens haar herinnering. We kunnen niet wachten. Uit die kring, die later de Lunterse Kring werd genoemd, kwam een brochure voort met de titel Bijna te laat. Ze was geschreven door de theoloog Jan Koopmans. Volgens Hebe werd ze in ongeveer dertigduizend exemplaren gedrukt en door het hele land verspreid.

De boodschap was eenvoudig en scherp. Je hoeft niet alle vragen te beantwoorden. Als de bezetter vraagt of je Joods bent, of je grootouders Joods waren, dan is dat een vraag die de bezetter niet hoort te stellen. Een christen mag weigeren mee te werken aan onrecht. Het was een oproep tot geestelijk verzet, in een tijd waarin veel kerkmensen nog dachten dat je de overheid gewoon moest gehoorzamen.

Er is een zin uit Handelingen die in die jaren veel werd geciteerd: Men moet aan God meer gehoorzaam zijn dan aan mensen. (Handelingen 5:29). Petrus zei het tegen de Raad in Jeruzalem, toen hem verboden werd om over Jezus te spreken. Voor Hebe was die zin geen theorie. Ze had in Duitsland gezien wat er gebeurt als de kerk zwijgt.

OP DE ZOLDER

Toen de deportaties van Joden begonnen, ging de groep verder. Ze zochten onderduikadressen, eerst bij familie, daarna bij vrienden en kennissen. Hebe zei later dat haar groep nooit een verrader had gehad.

In februari 1942 deed de Gestapo een inval in haar kantoor en haar huis. Volgens haar eigen verhaal gooide ze de illegale papieren van een trap en verstopte ze zich in een kruipruimte op zolder. Ze lag daar ongeveer acht uur, terwijl beneden werd gezocht.

Kort daarna reisde ze, deels te voet, naar Zwitserland. Ze nam berichten mee van Nederlandse kerkleiders voor de oecumenische contacten in Genève, die verbinding hadden met de Nederlandse regering in Londen. Later smokkelde ze ook microfilms. Het was levensgevaarlijk werk.

CHRISTINA DOORMAN

Op 4 april 1944 ging het mis. Ze werd in de trein bij Antwerpen gearresteerd. Ze had een vals persoonsbewijs bij zich op naam van Christine Doorman. Ze was op weg om opnieuw contact te leggen met Londen.

Ze bleef volhouden dat ze Christine Doorman was, en dat ze Duitse was. Dat lukte. Volgens haar eigen verhaal werd ze daarom in de gevangenis nooit geslagen. Ze kwam in de strafgevangenis van Scheveningen, die mensen het Oranjehotel noemden, daarna in kamp Vught, en in september 1944 in Ravensbrück.

Ze vertelde later dat er in de gevangenis een moment kwam waarop ze dat valse naambordje niet meer wilde. Ik wilde niet sterven als Christina Doorman, zei ze. Ik wilde naar huis als Hebe Kohlbrugge.

RAVENSBRÜCK

In Ravensbrück werkte Hebe in de ziekenbarak, bij de pasgeboren baby’s. Hun moeders waren vooral Poolse vrouwen. Volgens haar werden er elke dag een of twee kinderen geboren. Veel van hen stierven van de honger. Het ergste wat ze zag, vertelde ze later, was de gedwongen sterilisatie van Roma-meisjes. Ze noemde het marteling van kinderen.

Corrie ten Boom zat in dezelfde maanden in Ravensbrück. Een recensent van Hebe’s herinneringen noemt dat ze daar samen waren. Hoe goed ze elkaar kenden, weet ik niet.

Hebe sprak over haar kamptijd zonder grote woorden. Ze zei dat ze ging begrijpen dat haar eigen ervaringen niet zo belangrijk waren, toen ze de verhalen hoorde van de Poolse vrouwen om haar heen. Een van haar medegevangenen zei dat ze er alleen zat vanwege haar neus. Ze was Joods, en dat was genoeg. Hebe zei: wij wisten waarom we er waren, we hadden gevochten. Over zichzelf zei ze later zelfs: mij is eigenlijk niets heel ergs overkomen.

Dat is opvallend. Wie haar geschiedenis kent, zou dat niet zo zeggen. Maar het zegt iets over haar. Ze wilde niet in het middelpunt staan. Ze keek naar wie het zwaarder had.

Ze kreeg tuberculose. Een kamparts die haar mocht, zorgde ervoor dat ze werd vrijgelaten. Haar straf liep volgens de officiële stukken af op 24 januari 1945. Via Berlijn kwam ze terug naar Nederland.

TERUG NAAR DUITSLAND

Na de oorlog moest ze eerst herstellen van de tuberculose, in Zwitserland. Daarna ging ze aan het werk voor de Nederlandse Hervormde Kerk. Vanaf 1947 was ze secretaris van de Duitslandcommissie. Haar taak was om de banden met de kerken in Duitsland te herstellen, vooral in het oosten, in de Sovjetzone die later de DDR werd.

Denk daar even over na. Een vrouw die in een Duits concentratiekamp had gezeten, ging een paar jaar later naar Duitsland om de hand te reiken. Ze deed dat niet omdat ze vergat wat er gebeurd was. Ze vergat het nooit. Maar ze geloofde dat de kerk van Christus groter is dan de grenzen van volken.

Paulus schrijft: Want Hij is onze vrede, Die beiden één gemaakt heeft. (Efeziërs 2:14). In hetzelfde vers schrijft hij dat Christus de tussenmuur heeft afgebroken. Hebe nam dat letterlijk. Haar hele verdere leven zou ze bezig zijn met muren.

ACHTER HET IJZEREN GORDIJN

Vanaf 1957 werkte ze ook voor het Werelddiaconaat van de Hervormde Kerk. Ze stelde één voorwaarde: dat ze haar werk in Oost-Europa kon blijven doen. Ze reisde naar de DDR, Tsjechoslowakije, Hongarije, Polen, Roemenië en Joegoslavië. Ze bezocht kerken, predikanten en gemeenten die onder het communisme zwaar onder druk stonden.

Ze deed er nog iets bij. Ze stuurde Nederlandse theologiestudenten naar Midden- en Oost-Europa. Meer dan tachtig studenten gingen een of twee jaar studeren aan theologische opleidingen achter het IJzeren Gordijn. Ze leerden de taal, woonden bij de mensen en kwamen terug met vriendschappen die decennia hielden. Bij haar dood schreven vier van die studenten, inmiddels zelf predikanten en hoogleraren, dat die jaren hun leven sterk hadden gevormd.

Het was niet zonder spanning. In 1961 was ze bij de oprichting van de Christelijke Vredesconferentie in Praag, een beweging van de Tsjechische theoloog Josef Hromádka, die wilde dat de kerken in Oost en West met elkaar in gesprek bleven. Critici vonden dat die beweging te veel meeging met de communistische regeringen. Na de inval in Tsjechoslowakije in 1968 viel de beweging volgens Hebe zelf in feite uiteen. Ze had er vertrouwen in gehad en zag het mislukken.

Daarna koos ze duidelijker voor de mensen die door de regimes werden vervolgd: dissidenten, predikanten die hun ambt kwijtraakten, gemeenten die ondergronds verder moesten. In 1975 werd ze uit Tsjechoslowakije en Hongarije gezet. Ze was in verschillende landen ongewenst. Toch bleef ze contact houden, met brieven en via haar studenten, tot de muur in 1989 viel.

In november 1989, in de weken van de omwenteling, bracht ze persoonlijk groeten van de oecumene naar de kerken in Oost-Duitsland en Praag. In 1991 kreeg ze een eredoctoraat van de Karelsuniversiteit in Praag.

SCHERP TOT HET EINDE

Hebe Kohlbrugge was geen gemakkelijke vrouw. Ze was eigenwijs en scherp. In 1972 stopte ze met haar werk voor het Werelddiaconaat, omdat ze het vertrouwen in de kerkleiding kwijt was. Ze had uitgesproken meningen, ook over politiek. Ze was bijvoorbeeld zeer kritisch over het beleid van Israël tegenover de Palestijnen. Niet iedereen die haar verzet bewonderde, was het met haar eens over haar latere standpunten, en sommigen vonden haar in de jaren zestig te mild over de Oost-Europese regeringen. Ook dat hoort bij een eerlijk beeld.

Maar wie haar kende, beschreef vooral iemand die de waarheid zocht en daarvoor gaf wat ze had. Ze trouwde nooit. Ze woonde vanaf de jaren vijftig met haar zus in het centrum van Utrecht, en na de dood van haar zus in 1999 alleen. In 2002 verscheen haar autobiografie, met de titel Tweemaal twee is vijf. De titel verwijst naar de leugen van een systeem dat van mensen eist dat ze iets geloven wat niet waar is.

In haar laatste jaren las ze de Bijbel, schreef duizenden brieven en vertelde in schoolklassen over de kampen. Ze werd gevraagd hoe ze na Auschwitz nog kon geloven. Ze vond die vraag eigenlijk vreemd. Als ik geloof, dan geloof ik, zei ze. Over haar verzet zei ze: ik wist dat ik christen was, en ik wist dat ik als christen vocht tegen de leugen van het nazisme.

Ze stierf in de nacht van 13 op 14 december 2016 in Utrecht, in de adventstijd. Ze was honderdtwee. Ze werd begraven in het familiegraf in Amerongen. In 2021 kreeg ze in Utrecht een straat.

ALS WE DE NAASTE ZIEN

In de rouwadvertentie die haar oud-studenten plaatsten, stond een zin van haar: als we de naaste zien, gaat de wereld open.

Ik denk dat dat de sleutel is tot haar leven. Ze zag de Joodse buurvrouw die een vraag moest beantwoorden die niemand mocht stellen. Ze zag de Poolse baby’s in Ravensbrück. Ze zag de Duitse dominee na de oorlog, die zich schaamde. Ze zag de Tsjechische predikant die zijn kansel kwijt was. En telkens als ze iemand zag, ging er een deur open die anderen dicht lieten.

Misschien vind jij het moeilijk om je uit te spreken. Misschien denk je dat het niet uitmaakt wat één persoon doet. Hebe Kohlbrugge was een vrouw zonder ambt, in een kerk waar vrouwen in haar jonge jaren nog nauwelijks iets te zeggen hadden. En toch bracht ze preken rond, verborg ze mensen, smokkelde ze berichten en bouwde ze bruggen die veertig jaar hielden.

De vraag die zij zichzelf stelde, mag je jezelf ook stellen. Welke leugen zie ik om mij heen? En wie is de naaste die ik nog niet zie?