Kathryn Kuhlman

In 1974 zat Kathryn Kuhlman in de televisiestudio van The Tonight Show, het bekendste praatprogramma van Amerika. Gastheer Johnny Carson probeerde te beschrijven wat ze deed met een zaal vol mensen. Hij gebruikte woorden als hypnotiserend en charismatisch. Ze schudde het van zich af. Ze was, zei ze, “gewoon het gewoonste mens van de wereld” (vrij vertaald). Carson geloofde haar niet.

Het was een vreemd gesprek. Daar zat een vrouw van in de zestig, met een stem die iedereen in Amerika kende. Ze had een eigen televisieprogramma en een radioprogramma dat het hele land bereikte. Haar boek I Believe in Miracles was meer dan een miljoen keer verkocht. Elke maand vulde ze in Los Angeles een zaal met zevenduizend stoelen. Mensen kwamen uit het hele land omdat ze ziek waren en hoopten beter te worden. En zij bleef zeggen dat ze zelf niets kon.

Wie was ze dan wel? Een eerlijk antwoord op die vraag moet ook de jaren noemen die ze liever vergat. Het begon in een klein stadje aan de Missouri.

EEN STADJE MET DUITSE NAMEN

Kathryn Kuhlman werd geboren op 9 mei 1907 in Concordia, in de Amerikaanse staat Missouri. Haar ouders, Joseph Adolph Kuhlman en Emma Walkenhorst, hadden Duitse wortels, zoals veel boerenfamilies in die streek. Kathryn was een van vier kinderen.

Het Amerika van haar jeugd was een land van kleine kerken en rondtrekkende predikers. In de zomer kwamen evangelisten met een tent naar de dorpen. Vrouwen mochten in die jaren in de meeste kerken niet preken. Wel waren er altijd een paar vrouwen die het toch deden, meestal in de nieuwe pinkster- en heiligingsbewegingen, die minder vastlagen in oude regels.

Rond haar veertiende kwam Kathryn tot geloof, tijdens een evangelisatiesamenkomst. Over de plek verschillen de bronnen. De meeste noemen een kleine methodistenkerk, een andere encyclopedie spreekt van een baptistische opwekkingsdienst. Wat ze precies beleefde, weten we alleen uit wat ze er later zelf over vertelde.

Kathryns oudere zus Myrtle was getrouwd met Everett B. Parrott, een rondreizend evangelist. Toen Kathryn zestien of zeventien was, rond 1924, verliet ze school en ging ze met hen mee. Ze bleef ongeveer vijf jaar bij het echtpaar. Eerst zong ze en vertelde ze haar getuigenis, later sprak ze ook zelf.

In die jaren volgde ze twee jaar lessen aan het Simpson Bible Institute in Seattle. Volgens de historicus Amy Collier Artman haalde ze er hoge cijfers voor de Bijbelvakken. Voor homiletiek, het vak waarin je leert preken, zakte ze. Ze kreeg geen diploma. Een biograaf, Wayne Warner, schrijft dat ze in 1926 werd geschorst na een nachtelijk afspraakje. Andere bronnen noemen dat niet.

Ik vind het een ontroerend detail. De vrouw die later miljoenen mensen zou toespreken, haalde het vak preken niet.

EEN BILJARTZAAL IN BOISE

In 1928 was het team van de Parrotts in Boise, de hoofdstad van Idaho. Everett kon een samenkomst niet leiden, en Myrtle en Kathryn namen het over. De voorganger die hen had uitgenodigd, moedigde Kathryn aan om voortaan alleen verder te gaan. Ze deed het. De pianiste van het team, Helen Gulliford, ging met haar mee.

Volgens haar eerste biografen hield ze haar eerste eigen preek in een vervallen biljartzaal in Boise. Het verhaal komt uit kringen rond haar bediening; onafhankelijk bevestigd is het niet.

Vijf jaar lang trokken de twee jonge vrouwen door de dunbevolkte staten van het westen: Idaho, Utah, Colorado. Ze preekten waar ze een ruimte kregen. In 1933 bleven ze zes maanden in Pueblo, in Colorado, in een leeg pakhuis van het warenhuis Montgomery Ward. Daarna trokken ze naar Denver. Het was de tijd van de grote crisis. Veel Amerikanen hadden geen werk en geen geld, en wie preekte, leefde van wat de mensen gaven.

DE TABERNAKEL IN DENVER

In Denver bleef Kathryn langer dan ergens anders. Ze begon er een radioprogramma met de naam Smiling Through. In 1935 nam ze een oude garage voor vrachtwagens in gebruik, die ze de Denver Revival Tabernacle noemde. Een sympathiserende biografie spreekt van ongeveer tweeduizend leden; dat aantal komt uit haar eigen kring. Ze was nog geen dertig en leidde een van de grotere onafhankelijke gemeenten van de stad.

Een onafhankelijke gemeente hoorde bij geen kerkgenootschap. Kathryn liet zich ordineren door de Evangelical Church Alliance, een kleine evangelische vereniging die predikers zonder kerkverband erkende. Wanneer dat gebeurde, is onduidelijk: Artman noemt 1933, een andere bron 1968.

In 1934 verloor ze haar vader, die omkwam bij een ongeluk.

BURROUGHS WALTRIP

In 1935 kwam er een gastspreker naar de tabernakel: Burroughs A. Waltrip, een evangelist uit Texas. Hij was getrouwd. Hij had een vrouw en twee zoons.

Tussen Kathryn en Waltrip ontstond een relatie. In de jaren daarna scheidde hij van zijn vrouw en liet hij zijn gezin achter. Hij trok naar Mason City, in de staat Iowa, en bouwde daar een kerk met een radiozender, de Radio Chapel. Vrienden van Kathryn smeekten haar niet met hem te trouwen. Ze geloofde, schrijft een encyclopedie, dat ze verliefd was en dat God hen had samengebracht om te preken.

Op 18 oktober 1938 trouwden ze in Mason City. Het was een stil huwelijk, bijna geheim. Toen het nieuws in Denver bekend werd, vertrok het grootste deel van haar gemeente. De Radio Chapel ging onder schulden ten onder; in mei 1939 hield Waltrip er zijn laatste preek. Er gingen geruchten rond over overspel. Die zijn nooit bewezen, maar ze bleven aan haar kleven.

Hier wil ik voorzichtig zijn. Wat er tussen twee mensen gebeurt, ziet een buitenstaander maar half. De vrouw van Waltrip en zijn twee zoons bleven achter, en dat is een feit. Kathryn heeft dat later zelf zo gezien. Haar biograaf Jamie Buckingham schreef dat ze haar aandeel in het uiteenvallen van zijn gezin haar grootste spijt noemde. Ze dacht daarbij vooral aan het verdriet van zijn kinderen.

EEN STRAAT ZONDER UITGANG

Het echtpaar reisde een paar jaar samen als evangelisten door het Midwesten. Op de aankondigingen stond haar naam eerst naast de zijne; halverwege de jaren veertig stond er weer alleen Kathryn Kuhlman. In 1944 gingen ze uit elkaar. Zij trok naar het oosten, zonder hem.

Over dat afscheid vertelde ze later een verhaal dat haar volgelingen goed kennen. Ze liep, zo zei ze, door een straat met een bordje waarop stond dat het een doodlopende weg was. Daar gaf ze alles over aan God. Ze sprak er later over als het moment waarop Kathryn Kuhlman stierf, “om vier uur op een zaterdagmiddag” (vrij vertaald). Waar die straat lag en in welk jaar het gebeurde, zei ze er nooit duidelijk bij. We kennen het verhaal alleen uit haar eigen mond, doorgegeven door mensen die haar na stonden.

De officiële scheiding volgde in 1947 of 1948; de bronnen verschillen. Het was Waltrip die de scheiding aanvroeg. Hij voerde aan dat ze hem had verlaten. In een interview met de Denver Post gaf ze hem in 1952 openlijk gelijk: ze had geweigerd nog met hem samen te leven. Over zijn verdere leven is weinig met zekerheid bekend.

Heb jij ooit iets gedaan waarvan je wist dat het niet goed was, en het toch doorgezet omdat je dacht dat het van God kwam? Kathryn Kuhlman heeft daar de rest van haar leven over gezwegen of er kort over gesproken. Ze heeft het in elk geval niet goedgepraat.

FRANKLIN, PENNSYLVANIA

Aan het eind van de oorlog kwam Kathryn in Franklin, een stadje in het olierijke westen van Pennsylvania. Over het jaar verschillen de bronnen: 1944 of 1946. Ze preekte er in de Gospel Tabernacle en begon een radioprogramma op een zender in het naburige Oil City. De mensen kwamen terug. Ze besloot te blijven.

In die tijd gebeurde iets wat ze zelf zag als het begin van haar genezingsbediening. Een vrouw stond op in een dienst en vertelde dat ze tijdens de prediking genezen was van een tumor. Kort daarna vertelde een man iets vergelijkbaars. Artman dateert het eerste getuigenis in april 1947; een andere encyclopedie noemt 1946.

Of die vrouw werkelijk een tumor had en of die verdween, kunnen we niet nagaan. Medische verslagen zijn er niet. Vaststaat dat Kathryn haar werk vanaf toen anders ging doen. Ze hield geen gebedsrijen, waarin zieken één voor één naar voren komen om aangeraakt te worden. Ze preekte, en tijdens de dienst noemde ze vanaf het podium kwalen waarvan ze zei dat ze op dat moment genezen werden. Mensen die zich daarin herkenden, kwamen naar voren om het te vertellen.

CARNEGIE HALL AAN DE NORTH SIDE

In 1948 begon ze met diensten in Carnegie Hall, een concertzaal aan de North Side van Pittsburgh. Ze zou er drieëntwintig jaar blijven. Haar kantoor zat op de zesde verdieping van het Carlton House hotel in de binnenstad. Vandaar leidde ze een radio-, televisie- en evangelisatiewerk dat het hele land bereikte.

Pittsburgh was een stad van staal en fabrieksarbeiders, met veel rooms-katholieke en presbyteriaanse kerken. In augustus 1953 vierde ze vijf jaar prediking in West-Pennsylvania in de Syria Mosque, een grote zaal in de wijk Oakland. Volgens de Pittsburgh Post-Gazette kwamen er meer dan zesduizend mensen. Sommigen hadden de hele nacht gewacht om een plaats te krijgen.

Er ontstond een stichting, de Kathryn Kuhlman Foundation. Of dat in 1954 of in 1957 was, verschilt per bron. Later steunde de stichting zendingsposten in andere landen.

Het opvallende in de verslagen is hoe weinig ze over zichzelf wilde praten tijdens de diensten. Ze sprak over de Heilige Geest, de Geest van God, over wie ze zei dat Hij het werk deed. Zij was alleen een instrument. Ze verdedigde ook de zieken. Veel predikers zeiden tegen iemand die niet beter werd, dat hij te weinig geloof had. Kathryn weigerde dat. Volgens Artman zei ze dat zieke mensen daar vaak ten onrechte de schuld van kregen.

“KOM BINNEN”

In 1962 verscheen haar boek I Believe in Miracles, met verhalen van mensen die zeiden dat ze genezen waren. Het werd een bestseller. Vanaf 1965 maakte ze meer dan vijfhonderd afleveringen van een televisieprogramma met dezelfde naam. In haar laatste tien jaren hield ze ook elke maand een dienst in het Shrine Auditorium in Los Angeles.

Op die manier kwam ze in contact met mensen die nooit een tentdienst hadden bezocht. Presbyterianen, methodisten, lutheranen, rooms-katholieken. In 1968 vertelde de presbyteriaanse predikant Donald Shaw in haar programma hoe hij in een dienst in Carnegie Hall door de kracht van God was aangeraakt. Kathryn riep aan het eind van een uitzending de predikanten in het land op: “Je kunt het niet tegenhouden. Vecht er niet tegen. Kom binnen.” (vrij vertaald)

Die oproep laat zien wat haar grootste invloed zou worden. De charismatische vernieuwing, waarin gelovigen uit gewone kerken de gaven van de Geest gingen zoeken zonder hun kerk te verlaten, kreeg in haar een gezicht. Op 11 oktober 1972 werd ze in Rome ontvangen door paus Paulus VI. Zo ver reikte haar werk inmiddels.

EEN MANNENWERK?

In juli 1973 publiceerde het blad Christianity Today een interview met haar. De redactie had eenenveertig vragen opgestuurd. Ze beantwoordde ze op geluidsbanden, ongeveer drie en een half uur lang.

Ze wilde niet dat iemand haar een gebedsgenezer noemde. “Ik heb nooit iemand genezen,” zei ze (vrij vertaald). Alle genezing kwam volgens haar van God, en God genas niet altijd op dezelfde manier. Waarom de één beter werd en de ander niet, wist ze niet. Genezing van de ziel vond ze belangrijker dan genezing van het lichaam.

Ook vroeg de redactie naar haar als vrouw op de kansel. Haar antwoorden zijn verrassend. Ze zei dat haar roeping even zeker was als haar bekering, en dat ze blij was een vrouw te zijn. Tegelijk noemde ze haar werk eigenlijk werk voor een man. Ze zou het geen vrouw toewensen. Op de vraag waarom er zo weinig vrouwelijke predikers waren, zei ze dat je dat aan God moest vragen.

Ze noemde zichzelf een prediker, geen voorganger. Critici wezen erop dat ze in Denver wel degelijk voorganger was geweest, en in Pittsburgh in feite ook. Ze verdedigde dat mannen in de kerk leiding moesten geven en dat vrouwen zich aan hun man moesten onderwerpen. Haar eigen leven zag er anders uit. Artman schrijft dat onduidelijk is of Kathryn die spanning zelf zag, of dat dit een manier was om zich te beschermen tegen de kritiek die een vrouw op een podium hoe dan ook kreeg.

Ik ga die spanning hier niet oplossen. Lezers uit verschillende kerken zullen er verschillend over denken. Wat wel opvalt: ze heeft er geen strijd van gemaakt. Ze preekte.

EEN ARTS IN DE ZAAL

Niet iedereen geloofde wat er in haar diensten gebeurde. In 1974 kwam het hardste verslag. De chirurg William Nolen, een arts uit Litchfield in Minnesota, bezocht een van haar diensten. Hij noteerde de namen van tweeëntachtig mensen die zeiden genezen te zijn. Drieëntwintig van hen kwamen later naar Minneapolis om zich te laten onderzoeken. Nolen volgde ze maanden. Zijn conclusie in het blad McCall’s was dat niet één van hen “werkelijk op wonderbaarlijke wijze genezen” was (vrij vertaald). Een vrouw die zei dat ze genezen was van kanker in haar ruggengraat, overleed korte tijd later. Zijn boek Healing: A Doctor in Search of a Miracle verscheen in 1974.

Nolens onderzoek werd veel gelezen en ook bestreden. Een andere arts wees erop dat Nolen maar één dienst had bezocht en niet iedereen had gevolgd. Christelijke artsen en schrijvers verzamelden juist dossiers van genezingen die volgens hen wel standhielden. Een journalist schatte dat in de loop der jaren twee miljoen mensen zeiden dat ze in haar diensten genezen waren. Dat getal heeft niemand kunnen controleren.

Kathryn zelf antwoordde niet met cijfers. Ze bleef zeggen dat ze niet wist waarom de één genas en de ander niet. Ze verbond genezing aan het kruis, met de woorden van Jesaja: De straf die ons de vrede aanbrengt, was op Hem, en door Zijn striemen is er voor ons genezing gekomen. (Jesaja 53:5).

In 1975 kwam er nog een ander soort moeite. Haar persoonlijke medewerker Paul Bartholomew daagde haar voor de rechter wegens contractbreuk. Er werden beschuldigingen geuit over sieraden, kunst en geld. Ze ontkende. Kort daarna meldde ze dat de zaak vóór het proces geschikt was.

TULSA, FEBRUARI 1976

Haar hart was al langer zwak. Volgens een sympathiserende biografie werd in 1955 een hartprobleem vastgesteld. In juli 1975 kreeg ze opnieuw klachten, in november volgde een terugval. Ze onderging een openhartoperatie in Tulsa, Oklahoma. Daar stierf ze op 20 februari 1976. Ze was achtenzestig jaar.

Over haar laatste dagen gaan in haar eigen kring ontroerende verhalen rond. Die komen van mensen die bij haar waren en zijn niet onafhankelijk vastgelegd.

In Pittsburgh werd een herdenkingsdienst gehouden in de First Presbyterian Church in de binnenstad. Daar had ze jarenlang op maandagavond Bijbelstudie gegeven, en na Carnegie Hall hield ze er ook haar diensten. Ze werd begraven op Forest Lawn Memorial Park in Glendale, Californië. In het park van Concordia, het stadje waar ze geboren was, hangt een gedenkplaat.

WAT BLEEF

De stichting ging nog veertig jaar door en sloot in 2016. Haar boeken worden nog verkocht. Veel latere genezingspredikers zeggen dat ze door haar zijn gevormd.

Historici zien vooral iets anders. Amy Collier Artman beschrijft haar als de vrouw die het pinkstergeloof uit de tenten haalde en het een plek gaf in gewone kerken. Onder haar invloed werd de charismatische beweging rustiger, minder gericht op emotie en op de tongentaal als enig bewijs van de doop in de Geest. Presbyterianen en katholieken konden erbij horen zonder hun kerk te verlaten.

Kathryn Kuhlman paste in geen enkel vakje. Ze was een vrouw die de kansel opging en zei dat het mannenwerk was. Ze bracht duizenden zieken samen en zei dat zij hen niet genas. Ze had een huwelijk achter zich dat begon met de pijn van een ander gezin, en ze heeft dat later zelf een fout genoemd.

Misschien vraag je je af of God zo iemand kan gebruiken. De Bijbel staat vol met mensen over wie je dezelfde vraag kunt stellen.

Ergens langs een weg stond een bordje. Doodlopend, stond erop. Volgens haar eigen verhaal begon daar, op een zaterdagmiddag om vier uur, de rest van haar leven.