Toyohiko Kagawa

Op kerstavond 1909 verhuisde een theologiestudent van eenentwintig naar Shinkawa, de armste wijk van de Japanse havenstad Kobe. Hij was kort daarvoor ernstig ziek geweest. Hij had gepreekt tot hij instortte, met een longontsteking die door tuberculose kwam. Hij was hersteld, en nu ging hij wonen waar niemand vrijwillig ging wonen.

Zijn onderkomen was een schuurtje. Hij deelde het met mensen die nergens anders terechtkonden, en hij gaf hun te eten van de kleine toelage die hij als student kreeg. In de wijk woonden volgens een latere biograaf zo’n 7.500 mensen. Het werd zijn thuis voor jaren.

Die student heette Toyohiko Kagawa. Hij werd de bekendste Japanse christen van zijn eeuw. Hij schreef bestsellers, richtte vakbonden en coöperaties op, zat in de gevangenis en sprak in Amerika voor volle zalen. Amerikaanse kerken noemden hem in één adem met Gandhi en Albert Schweitzer. Na zijn dood kreeg hij een beeld in de kathedraal van Washington.

Hij liet ook woorden na waar zijn eigen volgelingen later van schrokken. Dit hoofdstuk vertelt beide. Het begint met een jongen zonder ouders.

EEN ZOON VAN DE BIJVROUW

Toyohiko Kagawa werd geboren op 10 juli 1888 in Kobe. Zijn vader, Junichi Kagawa, was een welgestelde zakenman. Zijn moeder, Kame, was niet diens echtgenote. Ze was een bijvrouw. Toen Toyohiko vier was, waren zijn vader en moeder allebei overleden.

Japan was in die jaren een land in haast. Na eeuwen van afsluiting had het zich in 1868 opengesteld voor het Westen, onder keizer Meiji. Het land bouwde fabrieken, spoorlijnen en een vloot. Het christendom was pas sinds 1873 weer toegestaan, na bijna drie eeuwen van vervolging. Wie christen werd, koos voor iets wat veel Japanners zagen als een westerse godsdienst.

De jongen groeide op bij familie, met een oom die het voor het zeggen had. Zijn biografen beschrijven de jaren na de dood van zijn ouders als eenzaam.

EEN BIJBELKLAS OM ENGELS TE LEREN

Als tiener ging Toyohiko naar een Bijbelklas van twee Amerikaanse zendelingen van de zuidelijke presbyteriaanse kerk, Harry W. Myers en Charles A. Logan. Hij kwam vooral om Engels te leren. Ze namen hem op in hun huis. Volgens Plough zei hij later dat hij daar voor het eerst wakker werd voor het gevoel dat hij leefde.

Wat hem in het geloof trok, vertelde hij ook zelf. Hij had in een boek gelezen, zei hij, dat een man die Christus heette rondging en goeddeed. Dat beeld komt uit de Bijbel, uit de preek van Petrus in het huis van Cornelius, over Jezus en hoe Hij het land doorgegaan is, terwijl Hij goeddeed (Handelingen 10:38). Het zou de rode draad van zijn leven worden.

Op 14 februari 1904 doopte Myers hem in de kerk van Tokushima, op het eiland Shikoku. Hij was vijftien. Toen hij liet weten dat hij predikant wilde worden, zette zijn oom hem uit de familie. Vanaf dat moment steunden de zendelingen hem.

Ik sta hier even stil, omdat het verhaal later zo groot wordt. Aan het begin staat een jongen van vijftien die zijn familie en zijn erfenis kwijtraakt om een doop. Wat zou jij hebben gedaan, als geloven je je familie kostte?

TUSSEN DE DAKLOZEN VAN SHINKAWA

Toyohiko studeerde aan Meiji Gakuin in Tokio, een presbyteriaanse hogeschool, en daarna aan het theologisch seminarie in Kobe. In 1909 werd hij ziek. Na zijn herstel volgde de verhuizing naar Shinkawa, die kerstavond.

Kagawa woonde in Shinkawa niet als bezoeker. Hij nam mensen in huis en preekte op straat. Hij liep er trachoom op, een besmettelijke oogziekte die hem de rest van zijn leven parten speelde. Rond 1910 begon hij met een kleine groep, die hij Kyūrei Dan noemde, de Reddingsband.

In 1913 trouwde hij met Haru Shiba. Zij deelde zijn werk van harte, schrijft Plough. Over haar eigen leven zeggen de bronnen die ik las weinig, en ik vul het niet aan.

WAT HIJ OVER ZIJN BUREN SCHREEF

In de zomer van 1914 vertrok Kagawa naar de Verenigde Staten. Hij studeerde aan Princeton Theological Seminary en volgde daar ook lessen in biologie en erfelijkheidsleer. Hij wilde begrijpen waar armoede vandaan kwam. Volgens Fukada bleef hij tot mei 1917; andere bronnen houden het op 1916.

Rond die jaren verscheen zijn studie Hinmin shinri no kenkyū, een onderzoek naar de psychologie van de armen. Het boek beschreef het leven in de sloppen, voor de Japanse middenklasse een onbekende wereld. Het bevatte ook iets anders. Naast Shinkawa lag een woonwijk van Buraku. Dat zijn Japanners die al eeuwen werden uitgesloten, omdat hun voorouders werk deden dat als onrein gold, zoals slachten en leer looien. Kagawa beschreef hen in dat boek als een apart en ontaard ras, gaf hun een neiging tot misdaad mee en sprak over rasverbetering. Dat schrijft de Japanse historicus Fujino Yutaka. Een studie van Hiroshi Sekiguchi uit 2023 laat zien hoe Kagawa in die tijd de gangbare wetenschap overnam die armoede, misdaad en ziekte aan erfelijkheid koppelde.

Het was de taal van zijn tijd, ook in Europa en Amerika. Dat maakt het niet minder pijnlijk voor wie erover gelezen werd. In de jaren tachtig ontstond in Japan een openlijk debat over deze passages, dat bekend werd als het Kagawa-probleem. Het is nooit helemaal verstomd.

Ik vind het moeilijk om dit te lezen over een man die zijn leven tussen de armsten doorbracht. Het hoort er wel bij. Iemand kan dichter bij de uitgestotenen wonen dan wie ook, en ze toch door een verkeerde bril bekijken.

OVER DE DODENLIJN

Terug in Kobe schreef Kagawa een roman over zijn jaren in de sloppen. Hij heette Shisen o koete, over de dodenlijn. In het Nederlands is de titel weergegeven als Voorbij de grens van de dood, en in het Engels als Before the Dawn. Het boek verscheen in 1920 en werd een bestseller. Over de precieze ontstaansgeschiedenis verschillen de bronnen: Britannica schrijft dat hij zijn eerste romans in de gevangenis van 1921 en 1922 schreef. Een artikel in Japan Harvest spreekt van een miljoen verkochte exemplaren; dat getal heb ik nergens anders bevestigd gevonden.

Wat wel vaststaat: na deze roman kende heel Japan zijn naam. Hij zou in zijn leven meer dan honderdvijftig boeken schrijven, romans, gedichten, sociologie en theologie.

DERTIGDUIZEND MAN OP DE WERVEN

In 1921 legden ongeveer dertigduizend arbeiders het werk neer op de scheepswerven van Kawasaki en Mitsubishi in Kobe. Het werd het grootste arbeidsconflict in Japan tussen de twee wereldoorlogen. Kagawa was in die jaren een van de leiders van de jonge arbeidersbeweging. In 1921 werd hij kort gevangengezet voor zijn werk voor de vakbond, en in 1922 opnieuw.

Hij geloofde dat het evangelie ook over lonen, woningen en voedsel ging. Volgens het Christian History Institute zei hij dat hij socialist was omdat hij christen was. Plough vat zijn overtuiging zo samen: omdat God voor ieder mens zorgt, moeten wij dat ook. In 1921 begon hij met anderen een coöperatie in Kobe, een winkel die van de leden zelf was. Uit dat begin groeide later Co-op Kobe, een van de grootste coöperaties ter wereld. Hij hielp mee aan de Japanse vakbondsfederatie en voerde campagne voor kiesrecht voor alle mannen, dat er in 1925 kwam.

Hij zag ook hoe andere leiders in de arbeidersbeweging de kant van het marxisme en de klassenstrijd op gingen. Volgens Loucky trok hij daaruit de conclusie dat er meer nodig was dan organisatie. Hij keerde terug naar wat hij een geestelijke vernieuwing noemde.

DE VRIENDEN VAN JEZUS

Op 5 oktober 1921 richtten Kagawa, Haru en dertien predikanten de Vrienden van Jezus op. Het was een broederschap van vooral jonge mensen, die zich verbonden aan gebed en discipline, aan zorg voor de armen en aan getuigen van Christus. Biografen vergelijken de groep met de volgelingen van Franciscus van Assisi. Volgens Loucky waren er binnen een jaar meer dan vijfhonderd leden, een getal uit de kring van de beweging zelf.

Twee jaar later stond die broederschap op de proef. Op 1 september 1923 verwoestte de Grote Kanto-aardbeving een groot deel van Tokio en Yokohama. De Vrienden van Jezus hielpen bij de noodhulp, en Kagawa verplaatste het zwaartepunt van zijn werk naar Tokio. Het ministerie van Binnenlandse Zaken gaf hem later een onderscheiding voor dat werk.

EEN MILJOEN ZIELEN

In augustus 1925 stelde Kagawa een landelijke evangelisatiecampagne voor. Het doel was een miljoen bekeerlingen. In november 1925 begon de campagne in Sendai. Op een conferentie in Karuizawa in 1927 sprak het plan zelfs van het volledig kerstenen van Japan.

Het lukte niet. In 1929 kreeg de campagne de naam Kingdom of God Movement, de Beweging van het Koninkrijk van God, en werd het doel bijgesteld naar vierhonderdduizend bekeerlingen in tien jaar. Kagawa sprak jarenlang in steden door het hele land. Er kwam ook spanning met westerse zendelingen binnen de beweging; in 1933 schreef het Amerikaanse blad The Christian Century erover. In 1934 stopte het comité ermee. Het geld was op, en het klimaat in Japan was harder geworden.

De historicus George Bikle wees op nog iets. Het christendom gold voor veel Japanners als de godsdienst van het westerse kolonialisme in Azië. Een evangelist die in Japan het Koninkrijk van God aankondigde, droeg dat beeld mee, of hij wilde of niet.

EEN EXCUUS AAN CHINA

Japan veroverde in 1931 Mantsjoerije, in het noordoosten van China, en vestigde er de vazalstaat Mantsjoekwo. Kagawa had in 1928 de Nationale Anti-Oorlogsliga opgericht. In 1934 bood hij in het openbaar excuses aan het Chinese volk aan voor wat Japan in China deed.

In Amerika werd hij in die jaren een held. Zijn tournee van december 1935 tot juni 1936 werd georganiseerd door Amerikaanse kerkleiders. Bij aankomst in San Francisco werd hij eerst vastgehouden op het eiland Angel Island, vanwege zijn oogziekte. President Franklin Roosevelt toonde persoonlijke belangstelling, en Kagawa mocht verder, op voorwaarde dat er een arts of verpleegkundige meereisde. In mei 1936 sprak hij in St. Louis voor een grote menigte.

De Amerikaanse belangstelling had een voorgeschiedenis. In 1931 had hij al lezingen gegeven aan de theologische faculteit van Yale. In 1932 verscheen in Amerika een biografie van de hand van zendeling William Axling. Tijdens de tournee van 1936 gaf hij lezingen in Rochester en sprak hij in Cleveland en Los Angeles. Datzelfde jaar verscheen zijn boek Brotherhood Economics, over een economie van broederschap. In de crisisjaren zochten veel Amerikanen een uitweg tussen kapitalisme en communisme, en zijn coöperaties leken dat te bieden. De historicus David King laat zien dat Amerikaanse kerkleiders in Kagawa ook zichzelf zagen. Hij werd een held gezien door een westerse bril, schrijft King. Japanners kenden een ingewikkelder man.

In de jaren twintig had hij met onder anderen Gandhi en Einstein een oproep getekend om de dienstplicht af te schaffen. Volgens een artikel van The Nonviolence Project van de Universiteit van Wisconsin had hij in 1939 in India een ontmoeting met Gandhi die stroef verliep, omdat het gesprek over de Japanse oorlog in China ging.

In augustus 1940 werd hij in Japan kort gevangengezet, vanwege dat excuus van zes jaar eerder. De New York Times bracht het als nieuws. In 1941 reisde hij met een Japanse christelijke vredesdelegatie naar de Verenigde Staten, om de dreigende oorlog af te wenden. Drie maanden na zijn terugkeer viel Japan Pearl Harbor aan.

DE STEM OP RADIO TOKYO

Wat hij daarna deed, past niet bij het beeld van de pacifist. Tijdens de oorlog in de Stille Oceaan sprak Kagawa op Radio Tokyo. Hij verdedigde zijn land en veroordeelde wat hij Amerikaanse barbaarsheid noemde. Over de Japanse wreedheden in Azië zei hij niets vergelijkbaars, schrijft Plough. Amerikaanse diensten luisterden mee en legden de uitzendingen vast.

De historicus Bo Tao heeft deze jaren uitgezocht in archieven, ook die van de FBI en de Amerikaanse bezetting. In zijn boek uit 2025 beschrijft hij hoe Kagawa vanaf de late jaren dertig steeds meer achter de Japanse regering ging staan, aarzelde om de agressie te veroordelen en tijdens de oorlog een stem werd die de staat verdedigde. Een andere onderzoeker wijst op een christelijke pioniersnederzetting die Kagawa in Mantsjoekwo leidde, deel van de Japanse kolonisatie daar.

Na de oorlog schreef een Amerikaanse journalist in de legerkrant Stars and Stripes dat Kagawa onder een christelijke dekmantel de oorlog had gesteund. Anderen namen hem in bescherming. Het debat liep jaren.

Ik ga daar geen eindoordeel over vellen. Hij leefde in een dictatuur in oorlogstijd, waar wie zweeg verdacht was en wie tegensprak de cel in ging. Hij had dat zelf al meegemaakt. Wat hij precies dacht toen hij voor die microfoon zat, weten we niet. De uitzendingen zelf zijn wel bewaard, en ze horen bij zijn verhaal.

BIJ DE KEIZER

Japan capituleerde in augustus 1945. In februari 1946 werd Kagawa ontboden bij keizer Hirohito. Volgens Plough citeerde hij daar de woorden van Jezus dat wie groot wil zijn, de dienaar van allen moet worden. Hij werd adviseur bij de wederopbouw en was van 1946 tot 1947 lid van het Hogerhuis.

Hij voerde campagne voor vrouwenkiesrecht en zette zich in voor een wereldfederatie, één bestuur voor alle volken om oorlog te voorkomen. In die naoorlogse geschriften keerde ook het oude denken terug. De historicus Konrad Lawson laat zien dat Kagawa nog steeds pleitte voor eugenetica, als weg naar een beter en vreedzamer volk.

Ondertussen leefde zijn naam internationaal voort. Hij werd in 1947 en 1948 genomineerd voor de Nobelprijs voor de literatuur, en in de jaren vijftig meerdere keren voor de Nobelprijs voor de vrede. Hij maakte nog reizen naar de Verenigde Staten, waar Japans-Amerikaanse gemeenten hem hartelijk ontvingen.

In maart 1955 zakte Kagawa in Osaka in elkaar. Zijn hart was op. Hij lag twee weken op bed. Vier jaar later lag hij drie maanden in het ziekenhuis in Takamatsu. Op 23 april 1960 overleed hij in Tokio, eenenzeventig jaar oud.

Volgens de overlevering vroeg hij aan het eind zijn omgeving om alles te geven voor de wereldvrede en voor de kerk in Japan. Ik heb die woorden alleen in een naslagwerk zonder eigen bronvermelding gevonden. De Japanse staat kende hem na zijn dood de Orde van de Heilige Schat toe.

EEN GEZICHT VAN STEEN

Fukada, die zijn biografie schreef voor een naslagwerk over zending, zei het zo: Kagawa stond binnen en buiten Japan vooral bekend als sociaal hervormer, maar hij was zijn hele leven in de eerste plaats evangelist. Hij preekte, hij schreef en hij bouwde. Zijn coöperaties bestaan nog. Zijn woorden over de Buraku en zijn stem op Radio Tokyo zijn ook bewaard gebleven.

Misschien ken je christenen die je bewondert, en weet je ook dingen van hen die je liever niet wist. Dan sta je ongeveer waar ik stond bij het schrijven van dit hoofdstuk.

In 1970 kreeg een beeldhouwer de opdracht om Kagawa in steen te maken voor de Washington National Cathedral, in de hoofdstad van het land waar zijn stem in de oorlog over de radio was gekomen. De opdracht kwam voort uit een gedenkfonds van de familie van een Amerikaanse marineofficier die bij Pearl Harbor was geweest en later in het bezette Japan had gewerkt. Op een sierconsole onder het beeld kwam een chrysant, de bloem van het Japanse keizerhuis. Bo Tao noemt het beeld een spiegel van het opkomen en wegebben van het christelijk internationalisme van de twintigste eeuw.

Daar staat hij nog, tussen heiligen en hervormers, met het gezicht van de student die op kerstavond met zijn bezittingen de sloppen van Shinkawa in liep.