Festo Kivengere

Op 10 februari 1973 stonden drie mannen in Oeganda tegenover een vuurpeloton. Ze waren veroordeeld voor politieke misdaden tegen de regering van president Idi Amin. Volgens Festo Kivengere was de aanklacht vals. Ze kwamen uit zijn bisdom, en hij mocht samen met twee andere voorgangers nog één keer met hen spreken.

Zo vertelde hij het later in zijn boek. De mannen zeiden dat ze in de gevangenis Jezus hadden aangenomen. Ze vroegen hem hun families te laten weten dat ze vergeven waren. Ongeveer drieduizend mensen keken toe toen de schoten vielen.

De bisschop zou het niet vergeten. Vier jaar later moest hij zelf vluchten voor dezelfde president, en nog datzelfde jaar verscheen zijn boek met een titel waar hij steeds opnieuw naar gevraagd werd: I Love Idi Amin, ik heb Idi Amin lief. Hij werd een van de bekendste predikers van Afrika en kreeg de bijnaam de Billy Graham van Afrika. Hij zelf sprak vooral over het kruis.

Het begon tussen de koeien, in de heuvels van het zuidwesten.

EEN KOEIENHOEDER IN KIGEZI

Festo Kivengere werd geboren rond 1919. Over het precieze jaar zijn de bronnen het niet eens: 1918, 1919 en zelfs 1921 worden genoemd. Hij groeide op in Rujumbura, in het noorden van Kigezi, een bergachtig gebied in het zuidwesten van Oeganda. Het ligt in het huidige district Rukungiri, niet ver van de grens met Rwanda en Congo.

Zijn familie was een heersersfamilie onder half-nomadische veehoeders, en ze was niet christelijk. Als kind hoedde Festo koeien. Oeganda was in die jaren een Brits protectoraat. De Britten bestuurden het land via plaatselijke koningen en hoofden, en zendelingen van de anglicaanse Church Missionary Society hadden er sinds 1877 scholen en kerken gesticht. De anglicaanse kerk is de kerk die uit de Kerk van Engeland is voortgekomen, met bisschoppen en een vaste liturgie.

Rond zijn tiende ging Festo naar een missieschool. Hij hoorde daar voor het eerst over Jezus en werd gedoopt. Volgens een latere biografie was hij teleurgesteld. Hij had gedacht dat hij na de doop zou veranderen, en hij merkte niets.

Volgens de Ugandese krant Daily Monitor ging hij daarna naar Kinyasano, Kigezi High School en Mbarara High School, en tussen 1938 en 1940 naar Bishop Tucker Theological College in Mukono, bij Kampala. In 1938 stierf zijn moeder. Op de middelbare school had hij het geloof achter zich gelaten. Hij dronk en rookte veel, zo staat het in de korte biografie van Frank Retief.

MENSEN DIE HUN ZONDEN HARDOP BELEDEN

Terwijl Festo het geloof losliet, gebeurde er in de kerken om hem heen iets ongewoons. Vanaf de jaren twintig en dertig trok er een beweging door Oost-Afrika die later de Oost-Afrikaanse opwekking is gaan heten. Een opwekking is een periode waarin veel mensen tegelijk tot een levend geloof komen en kerken opnieuw tot leven komen.

Het begon met een Ugandese leek, Simeoni Nsibambi, en een Britse zendingsarts, Joe Church. Ze ontmoetten elkaar in 1929 en baden samen. In 1933 beleden mensen tijdens een conventie in Gahini, in Rwanda, in het openbaar hun zonden en vonden ze vergeving. De beweging verspreidde zich naar Oeganda, Kenia en Tanzania. Haar aanhangers werden balokole genoemd: de geredden. Ze bleven meestal in de anglicaanse kerk, maar ze kwamen ook in kleine groepen samen om de Bijbel te lezen en elkaar eerlijk te vertellen wat er in hun leven misging.

In 1935 bereikte de opwekking Kigezi, tijdens een week van Bijbelstudie op de heuvel Rugarama bij Kabale. Volgens Retief werden de kerken in Noord-Kigezi zo vol dat mensen onder bomen en in huizen samenkwamen.

Niet iedereen was blij. Festo’s oom Karegyesa betaalde mannen om christenen te slaan. Hij hield ermee op toen de mannen zeiden dat ze ’s nachts niet meer konden slapen. Een aantal van hen kwam later zelf tot geloof. Festo deelde in die jaren de afkeer van zijn oom.

EEN BROERTJE VAN NEGEN IN DE KAPEL

Na zijn opleiding werd Festo onderwijzer op een missieschool. Retief vertelt een voorval uit die tijd. Festo moest een keer een kapeldienst leiden en had niets te zeggen. Zijn broertje van negen stond op en sprak, en volgens dit verhaal gaven ongeveer twintig jongens hun leven aan de Heer.

Hij wist, zo vertelde hij later, dat hij niets te geven had, en de jongens wisten het ook. Bij hem op de school woonden zijn stiefzus Eva, zijn stiefbroer Jonathan en zijn nichtje Kyabyarwa. De meisjes hoorden bij de opwekking en baden voor hem.

EEN FIETS OP DE WEG

Wat volgde is het bekendste verhaal uit zijn jeugd, en het komt uit zijn eigen mond, via zijn biografen. Begin oktober 1941 dacht Festo aan zelfdoding. Op een zondag vertelde zijn nichtje van veertien in de kerk dat God haar en Eva had beloofd dat hun gebed voor Festo dat weekend verhoord zou worden. Festo liep boos weg en dronk de rest van de dag met zijn oom.

Die middag kwam een vriend hem op de fiets tegemoet. Hij heette ook Festo, Festo Rwamunahe. Hij vertelde dat Jezus drie uur eerder werkelijkheid voor hem was geworden. Toen vroeg hij Kivengere om vergeving voor drie concrete dingen die hij hem had aangedaan.

Thuis ging Festo op zijn knieën. Hij zag, zo vertelde hij later, Jezus aan het kruis. Geen hulpeloze misdadiger. Vrij vertaald: “Ik zag mijn God, geslacht voor mijn zonde.” Hij wist dat hij vergeven was.

Het Billy Graham Museum van Wheaton College houdt het op een bekering tijdens de opwekking in 1939. Retief noemt oktober 1941. Ik heb niet kunnen vaststellen welk jaar klopt. Dat hij tot geloof kwam binnen de opwekking, en dat een vriend die om vergeving vroeg daarbij een rol speelde, vertelde hij zelf.

Heb je zelf weleens iemand om vergeving moeten vragen voor iets kleins en concreets? Dan weet je hoe moeilijk dat is. Voor Festo begon zijn geloof met zo’n gesprek op een weg. Het zou ook het hart van zijn prediking worden.

TWAALF JAAR IN DODOMA

In 1946 ging Festo met de Church Missionary Society naar Tanganyika, het huidige Tanzania. Volgens de Daily Monitor was hij twaalf jaar onderwijzer in Dodoma, in het midden van dat land. Rond dezelfde tijd trouwde hij met Merab. Ze bleven tweeënveertig jaar getrouwd en kregen vier dochters: Peace, Joy, Hope en Charity.

In de opwekking beleden Afrikanen en Europeanen elkaar ook hun wantrouwen. Bij een herdenking in Kabale in 2025 vertelde een Ugandese hoogleraar hoe Nsibambi en Church elkaar ooit huilend hun angst en argwaan hadden opgebiecht.

In 1959 werd Festo assistent-inspecteur van de scholen van de Kerk van Oeganda in Kigezi, en vanaf 1961 inspecteur. Hij haalde een onderwijsdiploma aan de universiteit van Londen.

“DOE GEEN MOEITE OM LETTERLIJK TE VERTALEN”

Ergens in deze jaren vertaalde Festo de preken van de Amerikaanse evangelist Billy Graham in het Swahili. Volgens Frederick Quinn, in zijn boek African Saints, zei Graham tegen hem dat hij niet letterlijk hoefde te vertalen. Vrij vertaald: “Doe geen moeite om letterlijk te vertalen.” De twee werden vrienden voor het leven.

Het is een klein verhaal. Ik vind het mooi omdat het laat zien dat Festo al vroeg een prediker met een eigen stem was.

Zijn weg naar het ambt liep niet vanzelf. Volgens historica Louise Pirouet werd hij in Oeganda eerst afgewezen voor de wijding tot predikant. Hij werd in de Verenigde Staten tot diaken gewijd en haalde aan Pittsburgh Seminary een theologische graad. In Oeganda werd hij priester; Pirouet noemt 1967, de Daily Monitor 1965. Christianity Today schreef in de jaren zeventig dat hij sinds 1962 als evangelist over de wereld reisde.

In 1969 nodigde de Zuid-Afrikaanse evangelist Michael Cassidy hem uit om voor zijn organisatie African Enterprise een team in Oost-Afrika op te bouwen. Rond 1971 ontstond daaruit African Evangelistic Enterprise, met Festo als leider in Oost-Afrika. Het doel was de opwekking over het hele continent te verspreiden.

EEN BISSCHOP IN DE DAGEN VAN AMIN

In 1971 greep generaal Idi Amin de macht in Oeganda met een militaire staatsgreep. Hij was moslim en liet de rooms-katholieke, orthodoxe en anglicaanse kerken alleen onder zijn toezicht werken. Hoeveel mensen onder zijn bewind zijn vermoord, weet niemand precies. African Enterprise noemt een schatting van 400.000.

In november 1972 werd Festo gewijd tot bisschop van Kigezi, met zijn zetel in Kabale. Hij bleef ook evangelist en hield zijn werk voor African Enterprise aan.

Toen kwam februari 1973, en de drie mannen voor het vuurpeloton. Quinn schrijft dat Festo Amin aansprak op deze executie.

Hij bleef intussen spreken over de opwekking. Op 21 juli 1974 stond hij op het grote congres voor wereldevangelisatie in Lausanne, in Zwitserland. Het transcript is bewaard. Hij vertelde hoe mensen die verdeeld waren door stam, ras en leer, terugkeerden naar het kruis. Vrij vertaald: “Het thema van de Oost-Afrikaanse opwekking was het kruis, en dat hadden we nodig!” Daarna vroeg hij de Oost-Afrikanen in de zaal naar voren te komen om te zingen.

WACHTEN BUITEN HET GEBOUW

In 1977 vierde de Kerk van Oeganda dat het evangelie honderd jaar eerder het land had bereikt. Het was ook het jaar waarin de spanning tussen kerk en regering knapte. Volgens Christian History hield Festo in januari 1977 een preek over de waarde van het leven, waarin hij het geweld aanklaagde.

In februari schreven de anglicaanse bisschoppen een protestbrief aan Amin over moorden en willekeur. Aartsbisschop Janani Luwum stond erachter, en Festo tekende mee. Volgens de Daily Monitor was hij zelfs de opsteller, maar die krant brengt dat als iets wat gezegd wordt. Over Luwum zelf gaat een ander hoofdstuk van dit boek.

Op 16 februari 1977 werden Luwum en de andere bisschoppen ontboden bij een bijeenkomst in Kampala. Luwum werd gearresteerd, samen met twee ministers. Volgens Tim Stafford in Christian History was Festo een van de laatsten die hem levend zag. Hij wachtte buiten het gebouw waar Luwum werd verhoord, tot bewakers hem onder bedreiging van hun wapens wegstuurden. De volgende dag meldde de regering dat Luwum en de ministers bij een auto-ongeluk waren omgekomen. Later bleek dat hij was doodgeschoten.

'S NACHTS OVER DE HEUVELS

Festo kreeg te horen dat hij de volgende zou zijn. Christenen uit zijn omgeving drongen erop aan dat hij vertrok. Volgens een Canadees verslag uit 2025 weigerde hij eerst, omdat hij zijn gemeente niet in de steek wilde laten, tot ze bleven aandringen.

Hij en Merab reden zo ver als het ging. Daarna liepen ze ’s nachts over bospaden door de bergen naar Rwanda, waar ze werden opgevangen. Over de route zijn de bronnen het niet helemaal eens: een paar noemen Kenia of Tanzania als land van vlucht. Waarschijnlijk was Rwanda de eerste stap en Nairobi in Kenia de plek waar ze terechtkwamen. Aan de herdenkingsdienst voor Luwum, waar volgens berichten zo’n 45.000 mensen kwamen, kon hij niet meer deelnemen.

In Nairobi vond hij het kantoor van African Enterprise vol Ugandese vluchtelingen. Samen met collega’s begon hij RETURN, een hulpprogramma voor Ugandese vluchtelingen. Volgens African Enterprise zelf betaalde het meer dan driehonderd studiebeurzen aan universiteiten in het buitenland. Contact met mensen in Oeganda had hij in die tijd niet. Een brief of een telefoontje kon hen in gevaar brengen.

GOEDE VRIJDAG IN LONDEN

Op weg naar het kantoor van African Enterprise in Californië reisden Festo en Merab via Londen. Op Goede Vrijdag gingen ze naar All Souls Church aan Langham Place, de kerk van de bekende Britse predikant John Stott. De preek ging over de woorden van Jezus aan het kruis: Vader, vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen. (Lukas 23:34)

Wat er in hem gebeurde, kennen we uit zijn eigen boek. Hij merkte dat hij hard en bitter was geworden. De Heilige Geest liet hem zien, schreef hij, dat hij om genade moest vragen om Amin meer lief te hebben. Volgens Christian Today bad hij daar, vrij vertaald: “Heer, hier en nu vergeef ik Idi Amin.” In een later boek schreef hij dat hij die dag opstond met een bevrijd hart.

Kijk naar de volgorde. Hij vergaf niet omdat het voorbij was. Amin was nog aan de macht. Zijn vriend was net vermoord, zijn bisdom was onveilig, en hij wist niet of hij ooit terug kon. Hoe vergeef je iemand die nog steeds doorgaat?

Nog in 1977 verscheen zijn boekje I Love Idi Amin, geschreven met de gepensioneerde zendelinge Dorothy Smoker. Op persconferenties werd hem gevraagd hoe hij dat kon menen. Volgens African Enterprise antwoordde hij dat hij Amin misschien niet aardig vond, maar dat hij als christen verplicht was hem te vergeven. Toen iemand vroeg wat hij zou doen als hij Amin tegenover zich had en een revolver kreeg, zei hij dat hij het wapen zou teruggeven. Vrij vertaald: “Mijn wapen is liefde.”

Het boek was geen pleidooi om weg te kijken. Het beschreef de vervolging, de gevangen kerkleiders die zongen en de katholieke en protestantse geestelijken die elkaar vonden. Vrij vertaald schreef hij: “Een levende kerk kan niet vernietigd worden door vuur of geweren.” Op een conferentie in Duitsland zei hij het nog korter. Vrij vertaald: “Een kogel kan doden, maar een kogel kan niet genezen.”

Wie dat te naïef vindt, moet weten dat hij in dezelfde jaren met Ugandese ballingen werkte die Amin weg wilden hebben. De Ugandese jurist George Kanyeihamba, toen docent in Engeland, vertelde dat Festo hem in 1977 via onder anderen zijn dochter Hope liet vragen mee te helpen Amin weg te krijgen. Voor Festo ging vergeven samen met verzet tegen onrecht. Wat hij weigerde, was haten.

TERUG NAAR RUGARAMA

In 1979 werd Amin verdreven. Festo keerde terug naar Kigezi en zijn bisdom. Hij was nu internationaal bekend en reisde naar Amerika, Australië en Groot-Brittannië. Hij werd een woordvoerder voor de kerk van Oeganda.

Maar hij zweeg ook niet tegen de nieuwe machthebbers. Onder de tweede regering van Milton Obote werden opnieuw mensenrechten geschonden. Festo zei dat hardop. Toen in 1982 duizenden Rwandese vluchtelingen in Oeganda uit hun huizen werden verdreven, organiseerde hij hulp. Pirouet noemt dat onpopulair en gevaarlijk. Hij waarschuwde ook dat Obote de anglicaanse kerk voortrok en zo katholieken en protestanten tegen elkaar opzette.

In 1983 deed hij iets waar in de anglicaanse wereld officieel tegenstand tegen was. In de kathedraal op Rugarama wijdde hij drie vrouwen tot priester. De eerste was Grace Ndyabahika. Volgens een Ugandese historicus zei Festo in een vergadering dat wachten op de Kerk van Engeland tot het einde der tijden zou duren. Zijn bisdom stond achter hem. Zeven jaar later aanvaardde de Kerk van Oeganda de wijding van vrouwen unaniem.

Je mag daar anders over denken dan hij. Ik noem het omdat het past bij wie hij was: ook hier wachtte hij niet tot Londen het goedvond.

EEN KIST IN EEN GECHARTERD VLIEGTUIG

Festo kreeg leukemie. Volgens de Daily Monitor stierf hij op 18 mei 1988 in het Nairobi Hospital in Kenia, negenenzestig jaar oud. Michael Cassidy, zijn vriend en medeleider van African Enterprise, had nog een laatste ontmoeting met hem in het ziekenhuis.

Cassidy en andere leiders van African Enterprise vlogen de kist met een gecharterd vliegtuig naar Oeganda. Er was een dienst in de Namirembe-kathedraal in Kampala. De regering wilde hem begraven op de begraafplaats voor nationale helden in Kampala. De familie koos voor Kabale, in Kigezi.

In het Billy Graham Museum in Wheaton hangt een banier voor hem met een rood vlak, voor de jaren van vervolging, en een zin van hemzelf. Vrij vertaald: “Het kruis is het vlees en been, de hartslag van evangelisatie.”

Ik denk aan die drie mannen in februari 1973. Ze stierven terwijl drieduizend mensen toekeken, en ze wilden dat hun families wisten dat ze vergeven waren. De bisschop die hen nog had gesproken, droeg die boodschap de rest van zijn leven mee. Hij bracht haar naar Lausanne, naar Londen, naar Nairobi en terug naar Kabale.

In Kabale, waar in 1935 op de heuvel Rugarama een week van Bijbelstudie begon, ligt hij begraven.