Leendert Overduin

Op woensdag 21 juli 1976 liep de kapel Uit Liefde in Lonneker, een dorp aan de rand van Enschede, vol voor de uitvaart van een gepensioneerde dominee. Bij de begrafenis stond een enorme menigte. Twee groepen mensen vielen op, zo staat in de levensbeschrijvingen van hem. Er waren veel Joden. En er waren veel oud-NSB’ers.

Ruim dertig jaar eerder hadden die twee groepen in dezelfde stad tegenover elkaar gestaan. De ene groep werd opgejaagd, de andere had aan de kant van de bezetter gestaan. Nu stonden ze bij hetzelfde graf. Ze kwamen voor dezelfde man.

Leendert Overduin was predikant van een kleine kerk in Enschede. In de oorlog bouwde hij met zijn zussen en een handvol buren een onderduikorganisatie op die volgens het archief van de Vrije Universiteit minstens duizend Joden hielp. Hij werd drie keer opgepakt en kwam drie keer vrij. Na de bevrijding koos hij de kant van de mensen die toen werden uitgescholden en uitgesloten: NSB’ers en hun kinderen. Veel mensen in Enschede begrepen daar niets van. Voor hem was het één en dezelfde houding.

Het begon in een winkel in Leiden.

ACHTER DE TOONBANK IN LEIDEN

Leendert Overduin werd geboren op 22 december 1900 in Leiden. Hij was de zesde van elf kinderen. Zijn vader, Jacobus Overduin, had een textielwinkel in de stad en was organist van de christelijk-gereformeerde kerk in Leiden. Zijn moeder heette Maartje Colijn. In de winkel werkten de kinderen mee.

Het was een groot gezin, en meerdere kinderen kozen later voor de kerk of het schrijven. Zijn broer Koos werd predikant en publicist. Een andere broer, Jan, werd auteur. Twee zussen, Maartje en Corrie, zouden in de oorlog een hoofdrol spelen in zijn leven.

Leendert ging na de lagere school niet verder leren. Hij werkte in de zaak van zijn vader. Over die jaren is weinig bekend. We weten niet wanneer hij voor het eerst dacht aan het predikantschap, of wat hem daarheen trok. De bronnen die ik heb kunnen lezen, zwijgen erover.

Wel weten we wat hij deed. In 1925 begon hij, vijfentwintig jaar oud, aan de voorbereiding voor het staatsexamen. Dat was de weg voor wie geen gymnasium had gedaan en toch wilde studeren. Hij deed er vijf jaar over. In 1930 slaagde hij.

Ondertussen studeerde hij al aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Daar leerde hij Kleijs Kroon kennen. Zijn theologiestudie duurde lang. Pas in 1935 hield hij zijn eerste preek, in Bolnes, zo staat in zijn levensbeschrijving in de Overijsselse Biografieën.

Hij was toen vierendertig. De meeste predikanten stonden op die leeftijd al jaren op de kansel.

AAN DE KANT VAN GEELKERKEN

In 1926 ging er een scheur door de Gereformeerde Kerken. Het conflict draaide om ds. J.G. Geelkerken en kreeg de naam kwestie Assen, naar de synode die toen besliste. Wie met Geelkerken meeging, kwam terecht in de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband.

Leendert Overduin koos de kant van Geelkerken. Mogelijk speelde Kroon daarbij een rol, zo vermoedt het archief. Het was een keuze voor een kleine groep.

Een van die kerken stond in Enschede. Daar werd hij beroepen, als zijn eerste gemeente. Hij was zevenendertig toen hij er predikant werd. Hij was ongetrouwd en zou dat blijven tot 1955.

DE PROFEET OP ZATERDAGAVOND

Wie was hij als dominee? Zijn biograaf Coen Hilbrink schetst een man die geen opsmuk zocht. Hij wilde een geloof dat echt geleefd werd, zonder grote woorden en zonder starre leer. Op de kansel was hij geen groot spreker. Zijn voordracht was zwak. Toch hadden zijn preken volgens Hilbrink iets mystieks.

Vaak schreef hij ze laat op zaterdagavond. Zijn bevlogen momenten leverden hem twee bijnamen op: “de profeet” en “Elia”.

Theologisch las hij breed. Hilbrink noemt Barth, Tillich en later Robinson als denkers die hem vormden. Voor sommige lezers van dit boek zijn dat geen vertrouwde namen. Ik noem ze omdat ze bij hem horen. Wat er in zijn preken van overbleef, was vooral één ding: hij zag ieder mens eerst als medemens, wat die mens ook gedaan had. Dat zou in de oorlog en daarna de lijn van zijn leven worden.

Zijn rechtvaardigheidsgevoel kwam uit zijn geloof, schrijft Hilbrink. Het maakte hem ongeduldig met de bekrompen fatsoensregels van zijn tijd.

ZONDAGOCHTEND 14 SEPTEMBER 1941

In september 1941 werden bij Usselo, vlak bij Enschede, telefoonkabels van de Duitse Wehrmacht doorgesneden. De bezetter nam wraak op mensen die er niets mee te maken hadden.

In de nacht van zaterdag 13 op zondag 14 september 1941 begon de razzia. Die zondagochtend werden in heel Twente Joodse mannen thuis opgehaald, soms door een Nederlandse politieagent. Ze zaten twee dagen opgesloten in Enschede. De ene familie herinnert zich een sporthal, een andere het gebouw van de hbs. Op dinsdag 16 september vertrokken ze op transport naar Mauthausen, een concentratiekamp in Oostenrijk. Een kleindochter van een van die mannen vertelde dat in 2016 bij de jaarlijkse herdenking. Haar grootvader stierf op 25 september in het kamp, elf dagen na zijn arrestatie. Zijn broer was een dag eerder overleden.

Over de aantallen lopen de bronnen op het eerste gezicht uiteen. Ik heb ze naast elkaar gelegd. De Engelse Wikipedia en Hilbrink noemen 105 Joodse mannen. Hilbrink voegt eraan toe dat de meesten uit Enschede kwamen. De herdenkingstoespraak van 2016 komt op hetzelfde getal: de grootvader werd weggevoerd met 104 andere Joodse mannen uit Twente. Het erfgoedblad van de gemeente Enschede schrijft dat er in Enschede 71 mannen werden gearresteerd, onder wie 68 Joodse. Een Engelstalig artikel over de documentaire over Overduin houdt het op 67 jonge mannen uit Enschede.

Naast elkaar passen ze. Het gaat om 105 mannen uit heel Twente, van wie ongeveer twee derde, 67 of 68, uit Enschede kwam. Het kleine verschil tussen 67 en 68 heb ik niet kunnen oplossen.

Hoe het met hen afliep, is ook bekend. Historicus Jacques Presser beschrijft een vergadering op 4 november 1941. Daar viel het zelfs de SS-leider Rauter op dat 65 van de 105 Twentse mannen binnen een paar weken dood waren. Volgens de herdenkingstoespraak en het artikel over de documentaire kwam uiteindelijk niemand van hen terug.

In Enschede wist de Joodse gemeenschap vanaf dat najaar wat deportatie betekende. De overlijdensberichten uit Mauthausen joegen de gemeenschap schrik aan.

DRIE MENSEN VOOR DE DEUR

Wat er daarna in de pastorie gebeurde, wordt meestal zo verteld. Drie mensen vroegen Overduin of ze bij hem in huis mochten onderduiken. Hij zei ja. Er kwamen er meer, en hij ging op zoek naar andere adressen.

Ik heb dit verhaal alleen in de Engelse Wikipedia gevonden, zonder duidelijke bron. Wie die drie waren en wanneer ze kwamen, weet ik niet. Yad Vashem, het herdenkingscentrum in Jeruzalem, vertelt het begin anders. Toen de overlijdensberichten uit Mauthausen in Enschede aankwamen, zocht Overduin zelf contact met Sig Menko, de voorzitter van de Joodse Raad. Samen zetten ze een reddingsorganisatie op. Een studie waar Trouw in 1983 over schreef, legt dat contact rond oktober 1941.

Vast staat dat hij in 1941 bij het verzet betrokken raakte. Ook staat vast dat de Joodse leiders in Enschede een andere koers kozen dan die in Amsterdam. De Joodse Raad in Enschede werd geleid door Sig Menko, Gerard Sanders en Isedoor van Dam. Zij raadden mensen aan onder te duiken. Volgens het erfgoedblad van Enschede gaf Gerard Sanders aan Overduin de namen door van Joden die binnenkort zouden worden weggevoerd. Zo wist de dominee wie hij als eerste moest helpen. Fred Menko, uit de familie van de voorzitter, schreef in 2022 dat de Joodse Raad van Enschede zelf deel werd van het netwerk rond Overduin. Zijn grootouders en een tante werden door het verzet vooraf gewaarschuwd. Op 2 oktober 1942 doken ze onder, en ze overleefden.

Sanders zelf zocht in 1943 als een van de laatsten een onderduikadres. Hij werd onderweg verraden en opgepakt. Van de drie leiders was hij de enige die de oorlog niet overleefde.

EEN BUURVROUW, EEN BAKKER EN EEN AMBTENAAR

De groep die ontstond, is later bekend geworden als de Groep Overduin. Het begon klein. Hilbrink noemt de mensen die er vanaf het begin bij waren: zijn zussen Maartje en Corrie, een buurvrouw, een bakker en een ambtenaar.

Leendert, Maartje en Corrie waren alle drie ongetrouwd en woonden in hetzelfde huis. Yad Vashem beschrijft hem als de idealist en dromer, en zijn zussen als de praktische krachten. Zij reisden het land door op zoek naar adressen, vaak bij boeren. De groep regelde bonnen voor eten en geld voor de mensen die onderduikers in huis namen. Dat geld kwam vooral van niet-Joodse fabrikanten. Volgens Yad Vashem had de groep elke maand elfhonderd bonkaarten nodig. Twee timmerlieden trokken voor Overduin de boer op om schuilplaatsen te bouwen, vertelde hij in 1967 aan het Algemeen Dagblad.

Veel onderduikers gingen naar Friesland. Loe de Jong noemt Overduin als een van de mensen die daar hun Joodse onderduikers probeerden te plaatsen. Zelf sprak hij later van “apostolische reisjes, zo met dertig joden de trein in om ze in Friesland onder te brengen”. Volgens het archief van de Vrije Universiteit kreeg de groep vertakkingen in het hele land. Vanaf mei 1943, toen de Joden van Enschede ondergedoken of weggevoerd waren, hielp hij volgens Yad Vashem ook Joden uit Amsterdam.

Een van de gezinnen die zo verdween, was de familie Zwartz uit Enschede. Op 8 april 1943 doken ze onder met hulp van de groep. Herbert Zwartz en zijn vader zaten op het ene adres, zijn moeder en zus op een ander. Op 1 april 1945 werden ze alle vier bevrijd. Herbert gaf later in Duitsland een boek over Overduin uit.

Een ander kind, Mirjam de Groot-Bont, was zes jaar oud toen haar familie via het netwerk een plek kreeg bij christelijke gezinnen op het platteland. Haar zoon, Uri Elzur, vertelde in 2022 dat hij zijn bestaan aan de dominee te danken had. Van die dominee had hij lang nooit gehoord.

In Enschede zelf zaten volgens Hilbrink dertig Joden ondergedoken in één klein huisje aan de Potgieterstraat.

HOEVEEL WAREN HET ER?

Ik heb lang gezocht naar het juiste getal. Het archief van de Vrije Universiteit spreekt van minstens duizend Joden die de groep hielp. De regionale krant Tubantia schreef in 2022 over zeker twaalfhonderd. De Duitse uitgave van de biografie van Arnold Bekkenkamp, uit 2024, spreekt van meer dan duizend. Een onderzoek van sociologen uit 2001 houdt het, op basis van eerder werk van historicus Bert Jan Flim, op zevenhonderd tot achthonderd. Yad Vashem noemt in zijn eigen dossier hetzelfde getal. Ook dat was het hoogste aantal van alle onderduikgroepen in Nederland.

In Enschede woonden in 1942 ongeveer twaalfhonderd Joden. Volgens de NOS werden er daarvan ongeveer vijfhonderd gered, meer dan in welke andere Nederlandse stad ook. Hilbrink schrijft dat de groep meer dan de helft van de Joodse Enschedeërs hielp. Overduin zei het in 1967 zelf ook zo: van de elf- tot twaalfhonderd Joden in de stad had meer dan de helft de oorlog overleefd. Yad Vashem houdt het op veertig procent. Omdat het netwerk over het hele land werkte, kan het totaal hoger liggen dan het aantal uit Enschede alleen.

In een Engelstalig artikel over de documentaire staat dat geen enkele onderduiker van Overduin werd verraden en dat ze allemaal overleefden. Dat klopt niet met andere bronnen. Bijna de helft van de Joden in Enschede kwam om. Wat wel vaststaat: het ging om honderden mensen, volgens meerdere bronnen om meer dan duizend.

“WAT KAN IK ANDERS DOEN?”

In het najaar van 1942 werd Overduin voor de eerste keer gearresteerd, in Arnhem. Volgens Hilbrink had hij een stapel persoonsbewijzen van Joden bij zich. Zelf sprak hij in 1967 van twaalfhonderd stamkaarten, de kaarten waarmee je bonnen kreeg. Een Oostenrijkse officier, Horak, vroeg hem voor wie die papieren waren. Volgens Hilbrink antwoordde de dominee: “Moetje dat nog vragen? Voor joden natuurlijk!” Na een week kwam hij vrij, op voorspraak van een Enschedese politie-inspecteur. Uit Tubantia van november 1946 blijkt wie dat was: W.E. Sanders, een andere Sanders dan Gerard van de Joodse Raad. Hij was naar Horak gegaan om de zaak van de dominee te bepleiten.

Daarna zocht de bezetter hem. Alle Duitsers, agenten en NSB’ers in Enschede liepen met een fotootje van hem op zak, vertelde hij later. In 1946 verklaarde een verrader voor het Bijzonder Gerechtshof dat de Sicherheitsdienst, de Duitse veiligheidsdienst, hem duizend gulden had geboden als hij de arrestatie van ds. Overduin kon regelen.

In 1943 werd hij opnieuw opgepakt. Hilbrink schrijft dat het tien maanden na de eerste keer was. Zelf noemde Overduin november 1943. Hoe het gebeurde, kwam in september 1947 naar voren in een proces in Arnhem. Een vrouw uit zijn eigen gemeente had met haar man voor hem gewerkt en zelf Joden in huis gehad. Bij een huiszoeking vonden de Duitsers bonkaarten. Ze dreigden haar baby af te nemen. Toen vertelde ze in welke winkel ze de dominee de volgende dag zou ontmoeten. Daar wachtten ze hem op. De aanklager vond dat dit geen vrijwillig verraad was.

Volgens Hilbrink antwoordde hij zijn Duitse rechter met een wedervraag: wat kon hij anders doen dan deze vervolgde mensen bijstaan? Yad Vashem geeft uit zijn verhoren een antwoord weer dat verder gaat. Hij hielp wie in nood was, zei hij, uit geloof en uit menselijkheid. Om dezelfde reden zou hij na de oorlog ook hén moeten helpen, als hun onrecht werd gedaan.

Hij werd veroordeeld tot tweeëntwintig maanden gevangenisstraf. Hij zat er negen van uit, in de strafgevangenis van Scheveningen. Daarna ging hij niet terug naar zijn gewone leven. Hij dook zelf onder, onder de naam Ten Kate, en ging door met het werk. Om niet op te vallen reisde hij rond als boodschappenjongen, bakker of smid.

Het archief van de Vrije Universiteit noemt nog iets opvallends. Soms kwam hij vrij door zijn “ontwapenende openhartigheid”. Tegenover de bezetter was openhartigheid gevaarlijk. Bij hem werkte het soms in zijn voordeel, zoals bij Horak.

Zijn broer Koos, voluit Jacobus, had minder geluk. Hij was gereformeerd predikant in Arnhem. Na een preek waarbij twee mannen van de Gestapo in de kerk zaten, werd hij opgepakt. Hij zat vast in Arnhem en in kamp Amersfoort, kort in Neurenberg, en kwam daarna in Dachau terecht. Eind 1943 mocht hij naar huis. In 1946 verscheen bij Kok in Kampen zijn boek Hel en hemel van Dachau. Later kwam er een Engelse vertaling, Faith and Victory in Dachau (1978).

Ik vraag me bij dit deel van zijn verhaal af wat ik zelf gedaan zou hebben. Na een week cel, of na negen maanden, zou ik waarschijnlijk stil zijn geworden. Wat zou jij doen als je net was vrijgelaten en wist dat ze je in de gaten hielden?

De derde arrestatie kwam in de laatste week van de bezetting. Overduin stond op een dodenlijst van de beruchte SD’er dr. Meyer.

Op 31 maart 1945 vond aan de Sumatrastraat in Enschede een massamoord plaats. Overduin had erbij kunnen zijn. Volgens Hilbrink ontkwam hij omdat zijn bewaker even niet oplette. In 1951 vertelde een getuige voor het Bijzonder Gerechtshof het anders. De dominee was opgepakt om een zender en zijn leven liep ernstig gevaar. Hij werd losgelaten met de smoes dat hij de zender zou aanwijzen. De getuige liet hem gaan. Overduin zelf zei in 1967 alleen dat de Sicherheitsdienst hem die laatste keer ter dood had veroordeeld, “aan de vooravond van de bevrijding”. Hoe hij precies vrijkwam, blijft daarmee onzeker.

Een dag later, op 1 april 1945, werd Enschede bevrijd. Herbert Zwartz en zijn familie kwamen uit hun schuilplaatsen. Honderden mensen die Overduin aan een adres had geholpen, konden weer de straat op.

DE KINDEREN VAN DE ANDEREN

Na de bevrijding sloeg de stemming in Enschede om. Nu kregen de mensen het zwaar die aan de verkeerde kant hadden gestaan. Volgens het artikel over de documentaire keerde de stad zich tegen ongeveer duizend NSB-sympathisanten. Ook hun kinderen kregen het te verduren.

Overduin kreeg in die maanden een onverwachte taak. De procureur-generaal in Arnhem vroeg hem officier-fiscaal te worden: hij moest NSB’ers opsporen en voor het Tribunaal brengen. Dat schreven De Telegraaf en Trouw in 1967. Hij stond bekend als strikt rechtvaardig en zeer menselijk. Veel kleine NSB’ers liet hij lopen. Met de voorzitter van het Tribunaal, die zelf in Buchenwald had gezeten en onverbiddelijk streng was, kreeg hij het geregeld aan de stok.

Hij deed iets wat veel mensen in de stad niet begrepen. Hij kwam op voor NSB’ers en hun kinderen, telkens als hij vond dat hun onrecht werd gedaan. Dat werd volgens het archief met verbazing en soms met ergernis ontvangen. Er werd tegen hem geageerd. De geestelijken van Enschede, protestants en katholiek, gingen toen achter hem staan, schrijft Hilbrink.

Hij praatte de NSB niet goed. Hij had zelf vier jaar lang gevangenis en dood geriskeerd tegen alles waar die beweging voor stond. Wat hij weigerde, was een mens alleen nog te zien als lid van een groep. In de oorlog was een Jood voor hem een mens die een adres nodig had. Na de oorlog was een NSB-kind voor hem een kind.

In 2021 kwam er een documentaire over zijn leven, Het geweten van een stad, gemaakt door Willy Berends en Cars Bijlstra. Daarin vertellen vier mensen hoe Overduin hen redde. Drie van hen zijn Joods. De vierde is het kind van een Nederlandse SS’er.

HET LANGE GEVECHT VOOR MEVROUW LASONDER

Het bekendste voorbeeld van zijn inzet na de oorlog draait om één vrouw. Mr. dr. G.A. Lasonder was een rijke Enschedese jurist en in de oorlog lid van de NSB. Hij stierf op 4 december 1944. In februari 1947 veroordeelde het Tribunaal hem alsnog, ruim twee jaar na zijn dood. Zijn vermogen werd verbeurd verklaard, ook het landgoed Drienerlo. Zijn weduwe, Anna Christine Lasonder-Bauer, was niet eens opgeroepen. Ze leefde later van haar AOW in een arbeidershuisje. Vanuit haar raam zag ze de Technische Hogeschool Twente, die op Drienerlo was gebouwd.

Overduin zette zich jarenlang voor haar in. Tubantia schreef dat hij haar in 1958 leerde kennen. Het Parool sprak van een strijd van tweeëntwintig jaar. Vijf ministers wezen het verzoek af. Een keer zat hij een middag op de stoep bij minister-president Zijlstra. In oktober 1967 stuurde mevrouw Lasonder een petitie aan de Staten-Generaal, met een brief van Overduin erbij. In september 1968 volgde een brief namens de hele geestelijkheid van Enschede, met eenenvijftig ondertekenaars, onder wie de deken.

Op 24 maart 1969 meldde Tubantia dat het gelukt was. De minister van Justitie kende haar een lijfrente toe. Een verslaggever van Het Parool vroeg hem waarom juist hij dit deed. “Omdat onrecht onrecht blijft,” zei hij.

Hij legde ook uit wat hij in de oorlog had gezien. Als hij een Joods echtpaar voor één nacht moest onderbrengen, liep hij in Enschede straten af en hoorde overal dat mensen niet durfden. Dan ging hij naar de pachters van Lasonder. Die boeren waren NSB’ers, zei hij, maar ze hadden wel onderdak voor Joden. Lasonder wist ervan en gaf hem nooit aan. “Hij was fout. Hij stond aan de verkeerde kant. Maar hij heeft geen verkeerde dingen gedaan.”

De man die honderden Joden aan een schuilplaats hielp, besteedde na de oorlog jaren van zijn leven aan het recht van één weduwe van een NSB’er.

EEN SOCIAAL PREDIKANT EN EEN LATE BRUILOFT

In 1946 sloot het Hersteld Verband zich aan bij de Nederlandse Hervormde Kerk. Voor Overduin had dat gevolgen. Als wijkpredikant was hij nu eigenlijk overbodig. Hij werd buitengewoon predikant voor sociale arbeid in Enschede.

In 1950 werd hij voorzitter van de Stichting Gezinszorg. In zijn werk leerde hij de directrice van de Gezinszorg kennen, Zwaantje Reindje ter Heege. Op 14 september 1955 trouwden ze. Hij was vierenvijftig. Ze kregen geen kinderen.

Datzelfde jaar werd hij predikant in de wijkgemeente Lonneker, aan de rand van Enschede. Op 1 januari 1966 ging hij met emeritaat. Daarna bleef hij nog zes jaar helpen in Lonneker. Ook later stond hij af en toe nog als pastor klaar.

In 1965 is er correspondentie geweest over een koninklijke onderscheiding bij zijn afscheid. Hoe dat afliep, staat niet in het archief. Overduin vertelde het twee jaar later zelf aan het Algemeen Dagblad. “Nee,” zei hij, “dat heb ik geweigerd. Ik zal nooit met een lintje op mijn borst kunnen lopen dat ik heb gekregen door de ellende van andere mensen.” Boeken over de oorlog las hij nooit. “Ik praat er ook niet graag over; die tijd is voorbij. Er wacht iemand anders op hulp.”

In 1972 en 1973 schreven mensen aan Yad Vashem om hem voor te dragen. Op 10 juli 1973 erkende Yad Vashem hem als Rechtvaardige onder de Volkeren, samen met zijn zussen Maartje en Corrie, in één dossier met nummer 805. Volgens de databank van Yad Vashem is er in Jeruzalem geen plechtigheid geweest. Hun namen staan er op de eremuur. Of hij de erkenning zelf in ontvangst heeft genomen, heb ik niet kunnen vinden. Maartje overleed een jaar later, in 1974.

KAPEL UIT LIEFDE

In juni 1976 verhuisde hij van zijn flat in Enschede naar een bejaardenwoning in Lonneker. Hij was toen al ernstig ziek. Op 17 juli 1976 overleed hij daar, in Lonneker, vijfenzeventig jaar oud.

Zijn vrouw zette een korte advertentie in de kranten. De uitvaart was op woensdag 21 juli, vanuit de kapel Uit Liefde, en daarna de begrafenis op de Oosterbegraafplaats in Enschede. Onderaan stonden twee woorden: “Geen toespraken.” De hervormde gemeente van Lonneker noemde hem in haar eigen advertentie “onze onvergetelijke predikant”.

Na zijn dood werd hij langzaam vergeten, buiten Enschede. In 2000 verscheen een biografie van Arnold Bekkenkamp, met de ondertitel het levensverhaal van een pastor Pimpernel. De documentaire van 2021 werd ook in het Engels uitgebracht. In Palo Alto in Amerika schreven scholieren essays over hem voor een wedstrijd die zijn naam draagt. Sinds 2022 heeft hij een plek in het vernieuwde Verzetsmuseum in Amsterdam.

In Enschede zelf herinneren het Mauthausenmonument en de struikelstenen in de stoep aan de mannen van september 1941 en aan de Joden die niet terugkwamen. Een standbeeld of gedenksteen voor Overduin ben ik niet tegengekomen. Wel heeft Enschede nu een Leendert Overduinstraat, in de nieuwe wijk Janninkskwartier.

Van hemzelf is weinig overgeleverd. Er zijn twee korte antwoorden, aan een Oostenrijkse officier en aan een Duitse rechter. Er zijn preken die hij op zaterdagavond schreef en die niemand meer kent. En er is een lijst van namen die door Gerard Sanders werd doorgegeven, van mensen die het overleefden en mensen die het niet haalden.

Ik denk aan die dag in juli 1976 in de kapel Uit Liefde. Mensen die dertig jaar eerder in dezelfde stad tegenover elkaar hadden gestaan, kwamen naar dezelfde dienst. Ze hadden één dominee gemeen, die hen allebei als mens had gezien. Bij zijn graf stonden ze allebei.