Diet Eman

Het was het voorjaar van 1944. In een trein in Nederland zat een jonge vrouw van vierentwintig met een vals persoonsbewijs op zak. Onder haar kleren droeg ze een envelop met illegale papieren: gestolen bonkaarten en spullen om valse persoonsbewijzen te maken voor geallieerde piloten die boven Nederland waren neergeschoten. Bij een controle viel iets op aan haar kaart. Er klopte een detail niet.

Zo vertelde ze het later zelf. Ze werd uit de trein gehaald en kwam terecht tussen zes mannen van de Gestapo. Op dat moment liet een van hen zijn nieuwe regenjas van plastic zien. De anderen keken ernaar. In die paar seconden kreeg zij de kans om de envelop weg te werken. Als die papieren bij haar waren gevonden, had ze dat vrijwel zeker niet overleefd.

Ze noemde dit later het grootste wonder uit haar hele oorlog. Zij zag er de hand van God in.

De vrouw heette Berendina Eman. Iedereen noemde haar Diet. Ze kwam in de gevangenis van Scheveningen terecht en daarna in kamp Vught. Haar verloofde zou ze nooit meer terugzien. Ze werd negenennegentig, woonde de tweede helft van haar leven in de Verenigde Staten en zweeg meer dan dertig jaar over wat ze had meegemaakt. Toen ze eindelijk begon te vertellen, kwam er een boek, een film, een erkenning door Yad Vashem en een koning die haar een van de nationale helden van Nederland noemde.

Het begon met een jongen die bij haar ouders kwam inwonen.

EEN KOSTGANGER AAN TAFEL

Diet Eman werd geboren op 30 april 1920 in Den Haag. Haar volledige naam was Berendina Roeloffina Hendrika Eman. Ze was de derde van vier kinderen. Haar vader had een bedrijf in woninginrichting. In de crisisjaren van de jaren dertig had dat bedrijf het moeilijk, maar Diet herinnerde zich haar jeugd als gelukkig en vrij. Het gezin was christelijk, ze ging naar een christelijke school en de kerk hoorde bij het gewone leven.

In 1937 kwam er een jongeman in huis wonen. Hij heette Hein Sietsma. Hij was op 15 oktober 1919 geboren in Marum, in het Groningse Westerkwartier, en kwam uit een groot Fries gezin. Zijn vader Jilt had dertien kinderen uit twee huwelijken. In 1936 was Heins moeder overleden. Hein had werk gevonden in Den Haag, als kantoorbediende bij de Bataafsche Petroleum Maatschappij, en de familie Eman, die hij via de kerk kende, nam hem op.

Volgens Christianity Today, dat in 2015 over haar schreef, was Diet in het begin helemaal niet blij met die kostganger. Dat veranderde. De twee werden verliefd en verloofden zich.

Diet ging na school werken bij een bank in Den Haag. Daar leerde ze collega’s kennen, onder wie een Joodse collega die viool speelde. Hij heette Herman. Zijn naam komt later in dit verhaal terug, omdat alles met hem begon.

VIJF DAGEN IN MEI

Op 10 mei 1940 viel Duitsland Nederland binnen. Diet was twintig. Hein werd als soldaat opgeroepen. Het Nederlandse leger hield vijf dagen stand. Na het bombardement op Rotterdam gaf Nederland zich over en koningin Wilhelmina week uit naar Engeland. Volgens de navertelling van Diets eigen boek werd Hein kort gevangengenomen en daarna weer vrijgelaten.

Al snel begonnen Diet, Hein en een paar vrienden met iets kleins. Ze luisterden naar de verboden uitzendingen van de BBC en verspreidden het nieuws. Diet typte de berichten uit.

Voor deze jonge christenen lag dat niet vanzelf. Er waren andere Nederlandse christenen die zeiden dat een christen zich moet onderwerpen aan de overheid, ook aan een bezetter. Diet en Hein lazen samen de Bijbel om te weten wat God van hen vroeg. Ze kwamen tot een andere slotsom. Hun trouw lag bij koningin Wilhelmina, en die trouw zagen ze als een plicht tegenover God. Zo staat het in haar boek, zo vertelden anderen het na.

Hoe zou jij in die tijd gekozen hebben? Ik weet het eerlijk gezegd niet van mezelf. Achteraf is alles helder. Op dat moment was het een vraag waar christenen verschillend over dachten.

HERMAN KOMT NIET MEER OP DE BANK

Toen de anti-Joodse maatregelen strenger werden, kregen Joden een J in hun persoonsbewijs en moesten ze een gele ster dragen. In 1942 begonnen de transporten naar het doorgangskamp Westerbork.

Ergens in die tijd kreeg Herman, Diets collega van de bank, de oproep om zich te melden. Hier begint het verzetswerk van Diet en Hein pas echt. Ze zochten voor hem een onderduikadres bij boeren buiten de stad. Daarna kwamen zijn zus, zijn verloofde en de moeder van zijn verloofde. Volgens het verhaal dat Smithsonian Magazine bij haar dood navertelde, zochten ze binnen twee weken onderdak voor zestig mensen.

De Canadese omroep CBC vatte het na haar dood eenvoudig samen. Toen ze eenmaal één persoon hadden geholpen, kwamen er steeds meer mensen om hulp vragen. Diet en Hein stelden hun bruiloft uit.

In een interview in 2017 zei ze het zonder omhaal: ze moesten de Joden helpen. Voor haar was er geen andere keuze. Toen het Acton Institute haar in 2015 een prijs gaf, wuifde ze de lof weg. Iedereen met Joodse vrienden in nood zou hetzelfde hebben gedaan, zei ze. Ze vond het niets bijzonders.

Hein en zijn broer Henk richtten met vrienden een verzetsgroep op. Ze noemden die naar Hein: Groep HEIN. De letters stonden voor Helpt Elkander In Nood. Yad Vashem noemt een aantal leden bij naam: Harry Aldenzee, Jan en Dinie van Meerveld, Ab en Hendrika van Meerveld-van ’t Hof, Aalt en Ali Lozeman en Piet Hartog.

De groep zocht onderduikadressen, regelde voedselbonnen en maakte valse persoonsbewijzen. Ze hielp ook neergeschoten geallieerde piloten. Diet was koerierster. Als vrouw viel ze minder op dan een man. Ze bracht bonkaarten en papieren rond, met de fiets en met de trein. Soms verstopte ze ze in het stuur van haar fiets, zo vertelde ze later.

Er is een getal uit haar boek dat laat zien hoe groot het werk werd. In 1943 had het netwerk waar ze bij hoorde meer dan achthonderd persoonsbewijzen per maand nodig. Die werden gemaakt door de mannen van een knokploeg, en Diet zat soms bij hun besprekingen.

Hoeveel mensen er door de groep gered zijn, is moeilijk te zeggen. Amerikaanse kranten schreven bij haar dood over honderden Joden. Henk Sietsma schatte later, volgens Yad Vashem, dat de groep minstens negen gezinnen en elf losse personen had gered, naast veel Britse en Amerikaanse piloten. Ik houd het bij die getallen, met wie ze noemt. De prijs was hoog. Van de oorspronkelijke leden kwamen er volgens het Acton Institute acht om in gevangenissen en kampen of door executie.

EEN FLAT MET ZEVENENTWINTIG MENSEN

Eind 1942 bracht Diet eten en steun naar een flat in Den Haag waar zevenentwintig Joodse onderduikers zaten. Volgens haar boek liep dat adres via een vrouw die Mies heette. Het ging mis. Een leverancier die zelf met deportatie werd bedreigd, gaf onder druk namen door. Mies en de mensen in haar flat werden opgepakt. Diets naam en adres waren nu bekend.

In het voorjaar van 1943 viel de Gestapo binnen bij de familie Eman. Diets jongere broer Albert belde haar op om te zeggen dat ze niet naar huis moest komen. Haar ouders deden of ze van niets wisten. Zo vertelde zij het in haar boek.

Diet dook zelf onder. Eerst werkte ze als dienstmeisje bij een gezin met een gehandicapte zoon. Daarna ging ze naar een melkveebedrijf, de boerderij van Aalt en Alie Lozeman, die zelf ook Joden verborgen hielden. Ze kreeg een nieuwe naam: Willie Laarman. De voornaam was een knipoog naar koningin Wilhelmina.

Liegen was voor haar geen kleine zaak. In haar boek beschrijft ze hoe ze worstelde met de vraag of ze als christen een valse naam mocht gebruiken en onwaarheid mocht spreken. Later overtuigde een medegevangene haar ervan dat het mocht, om levens te redden. Bij NOS klonk het jaren later bijna luchtig: ze had zoveel verschillende namen gehad.

Diet vergeleek haar leven in die maanden later met dat van David, die voor Saul op de vlucht was en in grotten leefde.

EEN REGENJAS VAN PLASTIC

Eind april 1944 werd Hein in Friesland opgepakt bij een treincontrole. Over de precieze dag verschillen de bronnen. Yad Vashem noemt 28 april, andere bronnen 26 april, en de lijst van het Verzetsmuseum houdt beide data open. Volgens het Verzetsmuseum gebruikte hij de schuilnaam Hendrik de Jong.

Diet wist het nog niet, maar ze zou hem niet meer zien.

Kort daarna zat zij in de trein waarmee dit hoofdstuk begon. Ook over haar arrestatiedatum zijn de bronnen het niet eens. De CBC noemt 4 mei, een navertelling van haar boek 8 mei, en Smithsonian Magazine schrijft dat het ongeveer een maand na Hein was. Vast staat dat het in mei 1944 was.

Volgens die navertelling bad ze op een station dat ze, als het nodig was, hun leven zouden geven. In het verhoor bad ze, zo vertelde ze aan Christianity Today, om één moment waarop niemand naar haar keek. Daarna kwam de regenjas.

Ik weet niet hoe jij zo’n verhaal leest. Een collega die met een nieuwe jas pronkt, op precies het goede moment. Je kunt het een gelukkig toeval noemen. Diet deed dat haar hele leven niet. Ze had om dat moment gevraagd en ze kreeg het.

Ze werd naar de gevangenis van Scheveningen gebracht, het Oranjehotel. Ze bleef volhouden dat ze Willie Laarman was, een eenvoudig dienstmeisje.

In haar cel deed ze iets wat ze nooit vergat. Met een haarspeld kraste ze een Bijbeltekst in de muur. In de Herziene Statenvertaling luidt het: En zie, Ik ben met u al de dagen, tot de voleinding van de wereld. (Mattheüs 28:20). Van alle beloften uit die tijd was dit de belofte die ze zich het meest herinnerde. Dit verhaal komt uit haar eigen boek en interviews. Een andere bron voor die muurtekst heb ik niet gevonden.

Op 6 juni 1944, de dag dat de geallieerden in Normandië landden, werd ze volgens Christianity Today overgebracht naar kamp Vught.

DE KLEREN IN VUGHT

In Vught ontmoette Diet Corrie en Betsie ten Boom. Hun namen staan ook in de beschrijving van een lang interview dat het United States Holocaust Memorial Museum in 2003 met haar opnam.

Ze kreeg werk in de wasserij. Daar moest ze de bebloede kleren wassen van gevangenen die waren gefusilleerd. Volgens een artikel dat haar boek naloopt, ging het om de kleding van zesendertig mannen. Het brak haar. Ze stortte in en kon volgens haar eigen verslag drie dagen haar lichaam niet bewegen.

Over die weken was ze later eerlijk. Ze kon niet meer bidden om liefde voor haar vijanden. Ze vroeg God om een vloek over de nazi’s. En ze stelde Hem de vraag die zoveel mensen in kampen gesteld hebben: hoe kon Hij al deze verschrikking laten doorgaan?

Ik ben blij dat ze dat later niet wegpoetste. Een geloofsheld die nooit twijfelde, zou ik niet geloven. Diet liet zien dat geloof ook kan bestaan in een vrouw die boos is op God en het Hem zegt.

In het verhoor bleef ze bij haar rol. Ze was Willie Laarman, een dienstmeisje dat niets met Joden te maken had. Het werkte. Ze werd vrijgelaten.

Hoelang ze vastzat, is niet duidelijk. Christianity Today schrijft dat ze ongeveer twee weken na aankomst in Vught vrijkwam. Andere bronnen noemen drie maanden na haar arrestatie, en de CBC zelfs zes maanden. Een Amerikaanse televisiezender vertelde in 2017 een heel ander verhaal, over een ontsnapping op een mestkar toen geallieerd vuur het kamp bereikte. Dat laatste vind ik nergens anders terug, en het past niet bij de rest.

Wat de meeste bronnen wel vertellen: ze ging na haar vrijlating meteen terug naar het verzetswerk.

Ergens in die maanden kwam er een briefje bij haar terecht. Hein had het met potlood geschreven en uit een goederenwagon gegooid, op weg naar een kamp. Iemand raapte het op die haar vader kende, en zo kwam het bij Diet.

Volgens wat ze later vertelde, schreef Hein dat ze nooit spijt zouden krijgen van de keuze die ze hadden gemaakt, ook als ze elkaar op deze aarde niet meer zouden zien. Hij schreef ook dat hij het meest van haar hield. In een ander naverteld stukje uit hetzelfde briefje staat dat wij ons eigen leven niet bepalen.

Hein ging via kamp Amersfoort op 11 oktober 1944 naar Neuengamme. Op 22 december 1944 kwam hij aan in Dachau, als gevangene nummer 136807.

21 JANUARI 1945

Op 21 januari 1945 stierf Hein Sietsma in Dachau, mede door longtuberculose. Hij was vijfentwintig. Zo staat het bij de Oorlogsgravenstichting en het Verzetsmuseum.

Hij was niet de enige uit zijn familie. Zijn broer Jan Thijmen stierf in het kamp Ziegenhain. Zijn oom, de Amsterdamse predikant Kees Sietsma, stierf ook in Dachau. Alleen Henk kwam terug, en volgens de Oorlogsgravenstichting droeg hij de rest van zijn leven mee wat hij in het kamp had gezien.

Het nieuws van Heins dood kwam bij Diet via een boodschapper van Heins vader. Ze vertelde later dat ze in de nacht dat hij stierf al had gevoeld dat er iets met hem gebeurd was. Dat kennen we alleen van haarzelf.

Later schreef ze dat ze wist dat Hein, zelfs in zijn grootste ellende, een licht was geweest in het donker van de mensen om hem heen. Christianity Today haalt uit het dagboek van Hein een zin aan die bij haar geloof hoort: God is met mij, daarom ben ik blij en probeer ik het goede in iedereen te zien.

In april 1977 erkende Yad Vashem Hein en Henk Sietsma als Rechtvaardigen onder de Volkeren.

ZWIJGEN IN VENEZUELA

In 1946 kreeg ze een bedankbrief van generaal Eisenhower. Na de oorlog verliet ze Nederland. Ze haalde haar diploma als verpleegkundige en ging voor Shell werken als verpleegster. De meeste bronnen noemen Venezuela. Haar kerk in Grand Rapids sprak bij haar uitvaart van Argentinië. Ik volg hier de meerderheid.

In Zuid-Amerika leerde ze de Amerikaan Egon Erlich kennen. In 1959 trouwden ze. Ze was negenendertig. Ze kregen twee kinderen. Het gezin woonde eerst in New York. Het huwelijk liep op een scheiding uit, en Diet verhuisde met haar kinderen naar Grand Rapids in Michigan, een stad waar veel Nederlanders naartoe waren getrokken. Via familie kwam ze daar terecht, en ze hield van het kerkelijk leven dat ze er vond. Ze werkte als vertaler, onder meer bij het bedrijf Kelvinator, en deed vrijwilligerswerk bij het Rode Kruis.

Al die jaren vertelde ze bijna niemand wat ze in de oorlog had meegemaakt. Ze leed aan wat we nu een posttraumatische stressstoornis noemen. In Grand Rapids werd ze lid van de Seymour Christian Reformed Church, een kerk uit de Nederlandse gereformeerde traditie.

“TELL YOUR CHILDREN”

In 1978 hoorde ze Corrie ten Boom spreken. Volgens Christianity Today voelde ze daarna de roeping om zelf haar verhaal te vertellen. Wikipedia noemt in hetzelfde jaar een bijeenkomst over lijden en overleven, waar ze de schrijver James Schaap ontmoette. Wanneer ze echt in het openbaar begon te spreken, verschilt per bron.

Over het ontstaan van het boek vertelde ze later dat een predikant de gemeente vroeg om ervaringen te delen waarin God aan het werk was geweest. Schaap bood aan haar verhaal op te schrijven. Ze zei niet meteen ja. Op een zondag zong de gemeente in Seymour een lied uit het psalmboek van hun kerk, Tell Your Children, vertel het je kinderen. Diet besloot dat haar kinderen haar verhaal moesten kennen. Die avond belde ze Schaap, zes maanden na hun eerste gesprek.

Toen hij bij haar thuis kwam, gaf ze hem een doos. Die was vijftig jaar dicht geweest en pas de avond ervoor door haar geopend. Er zaten de brieven in die Hein haar in de oorlog had geschreven.

In november en december 1993 publiceerde The Banner, het blad van haar kerk, een voorpublicatie in acht delen. In 1994 verscheen het boek bij Eerdmans in Grand Rapids: Things We Couldn’t Say, door Diet Eman met James C. Schaap.

Wie haar boek en interviews naleest, ziet een vrouw die eerlijk is over twee kanten. Er waren momenten dat ze zich ver van God voelde en niet kon bidden, bijvoorbeeld na de executie van een vriend van de familie. In een van die tijden bad ze dat God haar zou leren zien dat ook dit van Hem kwam, zodat ze vrede kon vinden in Zijn plannen.

Als ze terugkeek, zei ze iets wat je misschien niet verwacht. Die jaren van angst waren de jaren waarin ze heel dicht bij God had geleefd, zo vertelde ze. Ze had Zijn trouw echt ervaren. Ze vertelde over gebeden om eten voor onderduikers, waarin ze tegen God zei dat zij het niet meer wisten maar dat Hij wist wat die mensen nodig hadden. Ze zei dat ze drie keer gespaard was toen ze dacht dat het einde gekomen was. En ze dacht dat God nog iets voor haar te doen had, en dat ze nu zag wat het was. Dat doel vond ze in het vertellen.

In 1995 schreef ze in The Banner bij vijftig jaar bevrijding dat ze, terugkijkend op die jaren van terreur, alleen God kon danken voor het kostbare geschenk van de vrijheid.

In 1998 kende Yad Vashem haar de titel Rechtvaardige onder de Volkeren toe. In 2003 nam het Holocaust Memorial Museum in Washington een lang interview met haar op. In 2007 kwam de documentaire The Reckoning van John Evans uit, en in datzelfde jaar werd ze Amerikaans staatsburger. Evans zei na haar dood dat er voor haar twee dingen het belangrijkst waren: “Jesus and justice.”

EEN KONING IN GRAND RAPIDS

Op 2 juni 2015 bezochten koning Willem-Alexander en koningin Máxima Grand Rapids. Diet was vijfennegentig. Ze droeg die dag een medaille die ze van prins Bernhard had gekregen. Dansers van een dansschool voerden een ballet over haar leven op, met de titel It Is Well. De koning noemde haar een van de nationale helden van Nederland. Een Amerikaanse tv-zender meldde later dat hij haar na het horen van haar verhaal naast zich liet zitten aan het diner.

Ze bleef bescheiden. Die prijs van het Acton Institute, in hetzelfde jaar, nam ze aan met de opmerking dat het niets bijzonders was. Volgens haar kerk werkte ze op haar zevenennegentigste nog met kinderen in de Dominicaanse Republiek. In een interview uit 2013 had ze gezegd dat ze zo blij was dat God haar nog wilde gebruiken. Ik vind dat een mooie zin voor iemand van over de negentig.

Haar papieren, brieven en aantekeningen, van 1939 tot 2014, gingen naar Heritage Hall in de bibliotheek van Calvin University in Grand Rapids. Ze vullen acht dozen. Er liggen foto’s van Diet en Hein.

PSALM 27

Op dinsdag 3 september 2019 stierf Diet Eman in een zorgcentrum in Grand Rapids. Ze was negenennegentig. De NOS meldde haar dood de volgende avond.

Op zondag 8 september was er een dienst in de Seymour Christian Reformed Church. Ruim driehonderd mensen vulden de kerk en de koorzolder. James Schaap sprak. Haar vroegere chef bij Kelvinator sprak. Een van de predikanten zei dat de Heilige Geest op veel en wonderlijke manieren in haar leven had gewerkt.

Haar kleindochter Mary Gray las haar lievelingspsalm voor, Psalm 27. Daarin staat een vers dat over haar leven geschreven had kunnen zijn: Al belegerde mij een leger, mijn hart zou niet vrezen; al brak er een oorlog tegen mij uit, toch vertrouw ik hierop. (Psalm 27:3).

Haar hart kende wel angst. Dat heeft ze nooit verborgen. Ze stond tussen zes Gestapo-mannen, stortte in Vught in, was boos op God en zweeg tientallen jaren in Amerika. Maar ze bleef terugkomen bij de belofte die ze met een haarspeld in de muur van haar cel had gekrast.

In de bibliotheek van Calvin University in Grand Rapids liggen foto’s van een jong stel uit Den Haag. Hij werd vijfentwintig. Zij werd negenennegentig en vertelde hun verhaal tot het eind.